ल्युपिनचा संशोधनप्रवास: कच्च्या मालापासून सोप्या श्वसनयंत्रापर्यंतची वाटचाल

भारतात 1991 मध्ये उदारीकरणाला सुरुवात झाली. तोपर्यंत जागतिक पातळीवरच्या बड्या कंपन्यांनी मोठी आघाडी घेतली होती. त्यामुळे भारतीय कंपन्यांना त्यांची बरोबरी करण्यासाठी मोठा पल्ला गाठावा लागला. म्हणूनच भारतातील कंपन्यांच्या नवोन्मेषाचे चिकित्सक मूल्यमापन करायचे असेल, तर 1991 हा प्रारंभबिंदू मानणे आवश्यक आहे.

औषधनिर्मिती कंपन्यांनाही हेच लागू होते. खासगी मूलभूत संशोधनासाठी सार्वजनिक निधी नव्हता. वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेसारख्या सार्वजनिक संस्थांमधील गुंतवणुकीवर परतावा कमी मिळत होता आणि विद्यापीठांचे प्रशासन कमकुवत होते. एवढ्या प्रतिकूल परिस्थितीतही भारतीय औषधनिर्मिती कंपन्यांनी जागतिक प्रतिस्पर्ध्यांशी यशस्वीपणे स्पर्धा केली.

ल्युपिनच्या संशोधन उपक्रमांतून या वाटचालीचे उत्तम उदाहरण दिसते. ही प्रक्रिया खूप आधीच सुरू झाली होती. आधी औरंगाबाद येथील ल्युपिनच्या प्रकल्पात आणि नंतर मंडीदीप येथे हे काम वाढवण्यात आले. तिथे कंपनीने सक्रिय औषधी घटकांचा, म्हणजेच औषध बनवण्यासाठी लागणाऱ्या मूलभूत कच्च्या मालाचा, विकास सुरू केला.

टीकाकार याला 'उलट अभियांत्रिकी' आणि 'नक्कल' म्हणत असले, तरी पेटंट कायद्यानंतर उद्योगाच्या उत्क्रांतीत याची भूमिका महत्त्वाची होती. त्या कायद्यामुळे पेटंटचे उल्लंघन न करणाऱ्या उत्पादन प्रक्रिया विकसित करता आल्या. 1980 च्या दशकात भारत जागतिक स्तरावर सक्रिय औषधी घटकांचा पुरवठादार म्हणून पुढे आला. 2024 पर्यंत जागतिक सक्रिय औषधी घटकांच्या उत्पादनात भारताचा वाटा अंदाजे 32 टक्के झाला.

ल्युपिनने आधीपासून असलेल्या औषधांचे प्रक्रिया रसायनशास्त्र, रासायनिक संरचना आणि संश्लेषणाचे मार्ग समजून घेण्यासाठी गुंतवणूक केली. कॅप्टोप्रिल हे अशा उत्पादनांपैकी एक. 1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत ल्युपिनसारख्या भारतीय कंपन्यांनी कॅप्टोप्रिलची उलट अभियांत्रिकी केली होती आणि मूळ उत्पादनाच्या फक्त 5 टक्के किमतीत ते उपलब्ध करून दिले.

ल्युपिनच्या संशोधनातली मोठी झेप 2005 मध्ये आली. तोंडावाटे घ्यायच्या आणि इंजेक्शनने द्यायच्या सेफॅलोस्पोरिन औषधांना त्या वेळी अमेरिकेच्या अन्न व औषध प्रशासनाची मंजुरी मिळाली. त्यासाठी ल्युपिनच्या संशोधन आणि विकास पथकांनी सेफॅलोस्पोरिनमधील सक्रिय औषधी घटकांबाबतच्या आपल्या कौशल्याचा आधार घेतला. त्यांनी तोंडावाटे आणि इंजेक्शनद्वारे देता येतील अशी औषधांची रूपे विकसित केली. यात पेटंटच्या अडथळ्यांवर मात करावी लागली. औषध शरीरात किती प्रमाणात उपलब्ध होते आणि ते किती स्थिर आहे, हे नक्की करण्यासाठी उत्पादन प्रक्रियेवर अचूक नियंत्रण ठेवावे लागले.

पुढे पथकाने हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजार आणि मधुमेहावरील औषधांसारख्या दीर्घकालीन उपचारांच्या क्षेत्रांना लक्ष्य करणारी उत्पादने बनवली. हीच क्षेत्रे नंतर ल्युपिनच्या अमेरिकेतील सर्वसाधारण औषधांच्या पोर्टफोलिओमध्ये प्रमुख ठरली. त्या दशकाच्या अखेरीस ल्युपिनला अमेरिकेत सर्वसाधारण औषधांसाठी 75 पेक्षा अधिक मंजुरी मिळाल्या होत्या. त्यानंतरच्या दशकात कंपनीने 129 औषधांच्या मूलभूत नोंदपत्रिका आणि 186 संक्षिप्त नवीन औषध अर्ज दाखल केले. भारतीय कंपन्यांमध्ये सर्वाधिक व्यापक सर्वसाधारण औषधांची उत्पादन-साखळी कंपनीने उभी केली.

औषध शरीरापर्यंत पोहोचवण्याच्या तंत्रज्ञानात डॉ. देश बंधू गुप्ता आणि ल्युपिनच्या औषध-रचना संशोधन व विकास विभागाचे प्रमुख हिमाद्री सेन यांना विशेष रस होता. सेन 2000 मध्ये ल्युपिनमध्ये आले. त्याआधी त्यांनी रॅनबॅक्सीच्या अमेरिकेतील वाटचालीला एक दशकभर दिशा दिली होती. डॉ. देश बंधू गुप्ता आणि सेन या दोघांच्याही मते, अधिक नाविन्यपूर्ण उत्पादनांकडे जाण्यासाठी हे महत्त्वाचे पाऊल होते.

Suprax भोवती उभ्या राहिलेल्या बालरोगविषयक उत्पादनांच्या मालिकेमुळे कंपनीला आधीच उपलब्ध असलेल्या माहितीचा वापर करून नवोन्मेष करता आला. मंजुरीसाठी पुन्हा सुरुवातीपासून वैद्यकीय चाचण्या घ्याव्या लागल्या नाहीत. Antara या ब्रँडच्या संधीनेही हाच मार्ग दाखवला. या उत्पादनांना 'क्रमिक नवोन्मेष' म्हटले गेले असले, तरी डॉक्टर आणि रुग्णांसाठी महत्त्वाच्या असलेल्या अपूर्ण गरजा त्यांनी पूर्ण केल्या.

यापैकी काही उत्पादनांमुळे दिवसातून 2 वेळा घ्यावी लागणारी तीच गोळी दिवसातून 1 वेळाच घेणे शक्य झाले. काही उत्पादनांनी इंजेक्शनने द्यावे लागणारे औषध वापरायला सोप्या श्वसनयंत्रात आणले. या सुरुवातीच्या नवोन्मेषांनी विशेष औषध व्यवसायाचा पाया घातला. त्यामुळे ल्युपिनला फक्त सर्वसाधारण औषधांपुरते मर्यादित न राहता आपल्या व्यवसायात विविधता आणता आली. हे उतारे Manish Sabharwal आणि Sundeep Khanna यांनी लिहिलेल्या Made in India: The Story of Desh Bandhu Gupta, Lupin and Indian Pharma या पुस्तकातले आहेत. हे पुस्तक Juggernaut यांनी प्रकाशित केले आहे.