कोलेस्ट्रॉल नॉर्मल असले तरी हृदयविकाराचा धोका राहतो, पुण्यातील डॉ. राजीव सेठी यांचे मत

हृदयाची काळजी घेताना बहुतेक जण कोलेस्ट्रॉल आटोक्यात ठेवण्यावर भर देतात. पण कोलेस्ट्रॉलचा रिपोर्ट नॉर्मल आला म्हणजे सगळे ठीक आहे, असे होत नाही. रक्तदाब, रक्तातील साखर, कौटुंबिक इतिहास, झोप, जळजळ आणि इतर चयापचयाशी संबंधित घटकांमुळेही हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो.

आयसीएमआर-इंडियाब (ICMR-INDIAB) च्या संशोधनानुसार, तपासणी केलेल्या प्रौढांपैकी ११.४ टक्के जणांमध्ये मधुमेह, १५.३ टक्के जणांमध्ये प्री-डायबिटीज, ३५.५ टक्के जणांमध्ये उच्च रक्तदाब आणि ८१.२ टक्के जणांमध्ये डिस्लिपिडेमिया आढळला. या आकडेवारीवरून हृदयाची जास्त काळजी घेण्याची गरज दिसते, असे यात म्हटले आहे.

आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे येथील इंटरव्हेन्शनल कार्डिओलॉजीचे डायरेक्टर अँड सीनियर कन्सल्टंट डॉ. राजीव सेठी म्हणाले, "हृदयाचे आरोग्यावर कोलेस्ट्रॉल व्यतिरिक्त इतर अनेक घटकांचा देखील परिणाम होतो. कौटुंबिक इतिहास, रक्तदाब, रक्तातील साखर, झोप, शरीरातील जळजळ आणि इतर चयापचय घटक यांमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो, ज्यामध्ये कोणतीही लक्षणे दिसून येत नाहीत."

कौटुंबिक इतिहासाबद्दल सांगायचे तर, आई-वडिलांना किंवा भावंडांना कमी वयात हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक आला असेल, तर त्याबद्दल डॉक्टरांशी बोलणे आवश्यक आहे. नियमित तपासणीचे अहवाल नॉर्मल आले तरी कौटुंबिक इतिहासामुळे धोका वाढू शकतो. जनुकीय रचनेचा परिणाम लाइपोप्रोटीन(ए) म्हणजेच एलपी(ए) च्या प्रमाणावरही होऊ शकतो. हा कोलेस्ट्रॉलशी संबंधित घटकाचा प्रकार असून तो प्रामुख्याने अनुवंशिक असतो आणि हृदयविकाराचा धोका वाढवू शकतो. जीवनशैलीशी संबंधित इतर घटकांपेक्षा वेगळे म्हणजे, आहार किंवा व्यायामाने एलपी(ए) च्या प्रमाणात मोठा बदल होत नाही. हृदयविकाराचा तीव्र कौटुंबिक इतिहास असलेल्या किंवा जास्त धोका असलेल्या व्यक्तींनी ही चाचणी करणे आवश्यक आहे, असे यात सांगितले आहे.

स्पष्ट लक्षणे दिसण्याच्या खूप आधीपासून धमन्यांमध्ये प्लाक साचू लागतो, त्यामुळे हृदयविकार अनेकदा हळूहळू वाढत जातो. आणखी तपासणीची गरज असेल, तर डॉक्टर काही खास इमेजिंग चाचण्या सुचवू शकतात. कॅल्शियमयुक्त प्लाक शोधण्यासाठी कोरोनरी आर्टरी कॅल्शियम (सीएसी) स्कोरिंग, तर धमन्यांमधील अरुंदपणा पाहण्यासाठी सीटी कोरोनरी अँजिओग्राफी (सीसीटीए) अशा चाचण्या यात येतात. या चाचण्या प्रत्येकासाठी सरसकट नसतात. म्हणून डॉक्टर रुग्णाचे वय, धोक्याचे घटक, लक्षणे आणि वैद्यकीय स्थिती पाहून गरजेनुसार त्या सांगतात.

रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि ट्रायग्लीसराईड्स हे हृदयाच्या आरोग्याशी जोडलेले प्रमुख घटक कोणतीही लक्षणे न दाखवता बिघडू शकतात. उच्च रक्तदाब तर अनेकदा लक्षातही येत नाही. डब्ल्यूएचओच्या अंदाजानुसार भारतात २२० दशलक्ष लोकांना उच्च रक्तदाबाचा त्रास आहे, पण त्यापैकी फक्त जवळपास १२ टक्के जणांचा रक्तदाब नियंत्रणात आहे. रक्तातील साखर मधुमेहाच्या पातळीला पोहोचण्याआधीच हृदयविकाराचा धोका वाढू लागतो. त्यामुळे फास्टिंग ग्लुकोज आणि HbA1c अशा नियमित चाचण्यांनी लवकर निदान होऊ शकते, असे यात म्हटले आहे.

रोजच्या आयुष्यातील दुर्लक्षित गोष्टींचाही हृदयावर परिणाम होतो. अपुऱ्या झोपेमुळे उच्च रक्तदाब, चयापचयाशी संबंधित समस्या, लठ्ठपणा आणि हृदयविकार वाढण्याची शक्यता असते. दीर्घकाळ राहणाऱ्या दाहामुळे रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होते आणि ॲथेरोस्क्लेरोसिस, म्हणजेच धमन्यांमध्ये प्लाक साचण्याची प्रक्रिया वेगाने होते. शहरातील हवेचे प्रदूषण आणि सूक्ष्म धुलीकणांच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळेही हृदय आणि चयापचयाशी संबंधित धोके वाढतात, असे यात नमूद आहे.

हृदयाची संपूर्ण तपासणी फक्त कोलेस्ट्रॉलपुरती मर्यादित नसते. त्यात रक्तदाब, रक्तातील साखर, वजन, कमरेचा घेर, धूम्रपानाची सवय, झोपेच्या सवयी, कौटुंबिक इतिहास आणि आधीपासून असलेले आजार यांचे मूल्यमापन होते. रुग्णाच्या वैयक्तिक धोक्याची पातळी पाहून डॉक्टर नेहमीच्या स्क्रिनिंगऐवजी सखोल निदानासाठी एलपी(ए), एपीओबी, सीएसी स्कोरिंग किंवा सीटी कोरोनरी अँजिओग्राफी (सीसीटीए) अशा विशिष्ट चाचण्या सुचवू शकतात. एकाच घटकावर अवलंबून न राहता हृदयविकाराच्या एकूण धोक्याचे मूल्यमापन केल्यास वेळेत निदान आणि योग्य उपचार शक्य होतात, असे यात म्हटले आहे.