इयत्ता ९ वीच्या नव्या पुस्तकात भारताचा मध्ययुगीन इतिहास, युरोपीय धडे बाहेर

नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनिंग (NCERT) ने इयत्ता ९ वीसाठी सामाजिक शास्त्राच्या नव्या पुस्तकाचा भाग-२ जारी केला आहे. हे पुस्तक २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी रिलीज झाले. बऱ्याच शाळांमध्ये सत्र परीक्षा जवळपास संपत आल्या आहेत, त्याच वेळी ते आले आहे. पुस्तकाचे नाव 'Understanding Society: India and Beyond- Part 2' असे आहे.

आधी इयत्ता ९ वीसाठी 'इंडिया अँड द कंटम्पररी वर्ल्ड' सारखी पुस्तके होती. त्यात फ्रेंच राज्यक्रांती, रशियन राज्यक्रांती, युरोपमधील समाजवाद आणि नाझिवाद असे युरोपीय विषय शिकवले जायचे. आता त्यांच्या जागी भारताचा मध्ययुगीन इतिहास आला आहे.

नव्या पुस्तकात सहा प्रकरणे आहेत. त्यात इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या विषयांचा समावेश आहे. भूगोलात 'Oceans and Life' आणि 'Life on Earth' असे नवे धडे आले आहेत.

सगळ्यात मोठा बदल म्हणजे इ.स. १००० ते १७०० या ७०० वर्षांचा इतिहास आता 'प्रतिरोध आणि लवचिकता' या नावाने शिकवला जाणार आहे. भारतीय समाजाने बाहेरच्या आक्रमणांचा कसा सामना केला आणि आपल्या परंपरा कशा टिकवल्या, हे मुलांना शिकवले जाईल.

तिसऱ्या क्रमांकाचे नवे प्रकरण 'Resistance and Resilience (1000-1700 CE)' हे आहे. त्यात म्हटले आहे की ७ व्या शतकापासून भारतीय उपखंडावर सतत आक्रमणे झाली. त्यामागे प्रादेशिक विस्तार आणि धार्मिक उद्देश होता. अरबी, तुर्क, मुघल आणि युरोपीय शक्तींना भारतीय शासकांनी आणि समुदायांनी तोंड दिले.

राजपूत, अहोम साम्राज्य, विजयनगर साम्राज्य, मराठे, शिख आणि जाट यांच्या प्रतिकाराच्या कथा पुस्तकात आहेत. अकबरविरुद्ध महाराणा प्रताप यांचा लढा, १६७१ च्या सरायघाटच्या युद्धात लाचित बोरफुकन यांनी मुघल फौजेचा केलेला पराभव आणि मुघल अत्याचारांविरुद्ध शिखांचा विरोध यांचा त्यात समावेश आहे.

फक्त राजेच नाही, तर महिला शासक आणि सामान्य लोकांच्या प्रतिकाराचीही चर्चा आहे. चालुक्य साम्राज्याच्या रानी नायकी देवी यांनी ११७८ मध्ये माउंट अबूजवळ मुहम्मद गोरीचा पराभव केला होता. काकतीय साम्राज्याच्या रुद्रामा देवी यांनी १२६२ ते १२८९ पर्यंत दिल्ली सल्तनतविरुद्ध संघर्ष केला. उल्लालच्या रानी अब्बक्का चौटा यांनी पोर्तुगीज नौदलाचा पराभव केला होता.

सामान्य लोकांमध्ये १६६९ मध्ये गोकुल जाट यांच्या नेतृत्वाखाली झालेला जाट विद्रोह नमूद आहे. तो भारी कर आणि औरंगजेबाच्या धार्मिक धोरणाविरुद्ध होता. १६८६ मधील सिनसिनी आणि सोगर येथील जमीनदारांच्या विद्रोहाचाही उल्लेख आहे.

एका विशेष बॉक्समध्ये म्हटले आहे की ७ व्या शतकापासून भारतात देवीपूजेची परंपरा आहे आणि राजे काली, दुर्गा, भवानी अशा शक्तीच्या देवींची पूजा करत. बस्तरचे शासक अन्नमराजा यांना माणिक्यदेवीकडून (दंतेश्वरी) तरवार मिळाली. विजयनगरच्या कुमार कंपन यांनी मदुराईत सल्तनत सैन्याविरुद्ध देवीने दिलेली तरवार वापरली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना तुळजाभवानीकडून तरवार मिळाली होती.

पुस्तकात भक्ती परंपरेला 'लवचिकतेच्या भावनेची पुष्टी' म्हटले आहे. मंदिरे बांधण्यावर बंदी होती, तेव्हा भक्तीने पूजाअर्चा सुरू ठेवली. चैतन्य महाप्रभु यांनी बंगालमध्ये काझीच्या बंदीविरुद्ध सार्वजनिक संकीर्तनाचे नेतृत्व केले होते. सुफी परंपरेचे वर्णन इस्लामचे उदार रूप असे केले आहे, ज्याने इस्लामच्या प्रसाराला मदत केली. मुस्लिम कवी रसखान आणि रहीम यांना भक्ती परंपरेचा भाग म्हणून स्थान दिले आहे.

मंदिरे तोडल्याचा आणि पुन्हा बांधल्याचाही उल्लेख आहे. उदाहरणार्थ, टोडरमल आणि मान सिंह यांनी काशी विश्वनाथ मंदिराचा पुनर्विकास केला, औरंगजेबाने ते पाडले आणि अहिल्याबाई होळकर यांनी ते पुन्हा बांधले.

NCERT चे प्रमुख दिनेश सकलानी यांच्या मते, या वयात सामाजिक शास्त्र शिकण्याचा उद्देश मुलांमध्ये विश्लेषणात्मक क्षमता, चिकित्सक विचार (critical thinking), आंतर-सांस्कृतिक समज आणि नागरी जीवनात आत्मविश्वासाने भाग घेण्याची क्षमता वाढवणे हा आहे. या बदलामुळे राजकीय वर्तुळात चर्चा सुरू आहे आणि विरोधक व सरकारमध्ये मतभेद समोर येत आहेत.

बदल फक्त इतिहासापुरते नाहीत. 'Authority' नावाचे प्रकरण काढून त्याऐवजी 'Governance and Public Policy' हा भाग आणला आहे. त्यात सरकार कसे चालते, कर (टॅक्स) कसा भरला जातो आणि नागरिकांची भूमिका काय असते, हे शिकवले जाईल.

अर्थशास्त्रात मुलांना इन्कम-टॅक्स स्लॅब, गुंतवणुकीचे धोके आणि बिझनेस प्लॅनिंग शिकवले जाईल. आरोग्य विम्यासाठी 'आयुष्मान भारत'चे उदाहरण दिले जाईल. 'India and the World' हे प्रकरण इयत्ता ९ वीतून काढून इयत्ता १० वीत नेले आहे.