होर्मुझ सामुद्रधुनी वाद: इराणचा पैसा संपला, कराराची घाई; ट्रम्प यांनी तीन अटी नाकारल्या

पश्चिम आशियात युद्धाचे ढग अधिकच गडद होत चालले आहेत. जागतिक तेल पुरवठ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्ष टोकाला पोहोचला आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अत्यंत आक्रमक भूमिका घेत दावा केला की, सुरू असलेल्या युद्धामुळे आणि अमेरिकेने केलेल्या कडक सागरी नाकेबंदीमुळे इराणची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत बिकट झाली आहे. पत्रकारांशी बोलताना ट्रम्प यांनी सांगितले की, इराणकडे आता पैसाच उरलेला नाही, त्यामुळे तेहरानला होर्मुझची सामुद्रधुनी लवकरात लवकर आणि तात्काळ पुन्हा उघडायची आहे.

ट्रम्प यांच्या मते, होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करून जगाला वेठीस धरण्याचा इराणचा डाव अखेर त्यांच्यावरच उलटला आहे. सुरुवातीला जगाला अडचणीत आणण्याच्या उद्देशाने इराणने या जलमार्गावर निर्बंध लादले होते. मात्र त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेच्या नौदलाने लष्करी इतिहासातील सर्वात मोठी आणि कडक सागरी नाकेबंदी लादली. या नाकेबंदीमुळे आंतरराष्ट्रीय आणि इतर देशांच्या जहाजांना सुरक्षितपणे ये-जा करण्याची परवानगी मिळाली, पण इराणच्या स्वतःच्या व्यापारी आणि तेलवाहू जहाजांचे मार्ग पूर्णपणे बंद झाले. यामुळे इराणचा सर्वात मोठा आर्थिक स्रोतच बंद झाला असून त्यांना दररोज मोठे महसुली नुकसान सहन करावे लागत आहे.

होर्मुझमधील नाकेबंदी हटवण्यासाठी आणि अणुकार्यक्रमावरील चर्चा पुन्हा सुरू करण्यासाठी इराणने अमेरिकेसमोर सात दिवसांची एक खास योजना आणि तीन प्रमुख अटी मांडल्या होत्या. यामध्ये अमेरिकेने आपल्या बंदरांवरील सागरी नाकेबंदी तात्काळ मागे घ्यावी, इराणी तेलाच्या विक्रीवरील जागतिक निर्बंध शिथिल करावेत आणि लेबनॉनमधील युद्धविरामाचे पालन व्हावे, अशा अटींचा समावेश होता. इराणचे परराष्ट्र मंत्री सय्यद अब्बास अराघची यांनी संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या व्यासपीठावरून स्पष्ट केले होते की, या अटी मान्य झाल्यास सात दिवसांत होर्मुझची सामुद्रधुनी पूर्णपणे खुली केली जाऊ शकते.

मात्र अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणचा हा प्रस्ताव थेट फेटाळून लावला. ट्रम्प म्हणाले की, इराण युद्धात अत्यंत वाईट पद्धतीने पराभूत होत असल्यामुळे आणि त्यांचा महसूल शून्यावर आल्यामुळेच त्यांना हा करार करायचा आहे. ट्रम्प यांच्या शब्दांत, "इराणला वाटले होते की ते जगाला अडचणीत आणतील, पण आम्ही त्यांच्यावरच नाकेबंदी लादली. आता त्यांचा पैसा संपला आहे आणि ते करारासाठी घाई करत आहेत." त्यामुळे इराणने ठेवलेल्या अटी कोणत्याही परिस्थितीत अमेरिकेला मान्य नाहीत, असे ट्रम्प यांनी ठामपणे सांगितले.

दुसऱ्या बाजूला इराणनेही आपली आक्रमक भूमिका सोडलेली नाही. इराणचे परराष्ट्र मंत्री सय्यद अब्बास अराघची यांनी स्पष्ट केले आहे की, अमेरिका जोपर्यंत त्यांच्या सर्व अटी मान्य करत नाही, तोपर्यंत होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा उघडण्याचा प्रश्नच येत नाही. इराणच्या मागण्यांमध्ये कोणताही बदल झालेला नाही आणि या जलमार्गाचे भविष्य केवळ या अटी पूर्ण होण्यावरच अवलंबून असेल. अमेरिका आणि मध्यस्थांच्या माध्यमातून पडद्यामागे सुरू असलेल्या मुत्सद्दी चर्चांमध्ये अमेरिकेने सामंजस्य दाखवले नाही, तर इराण माघार घेणार नाही, असा इशाराही तेहरानने दिला आहे.

होर्मुझची सामुद्रधुनी ही जागतिक अर्थव्यवस्थेचा आणि इंधन पुरवठ्याचा मुख्य कणा मानली जाते. या जलमार्गावरून दररोज कोट्यवधी बॅरल खनिज तेलाची वाहतूक होते. अमेरिका आणि इराण यांच्यातील या इगो आणि लष्करी संघर्षाचा संपूर्ण जागतिक इंधन बाजारावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. एकीकडे ट्रम्प यांचा इराणला पूर्णपणे आर्थिकदृष्ट्या कंगाल करण्याचा प्रयत्न आहे, तर दुसरीकडे इराण आपल्या अटींवर ठाम राहून अमेरिकेवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करत आहे. यामुळे येत्या काळात ही कोंडी कशी सुटते, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.