हनुमानांचे आई-वडील कोण? माता अंजनी आणि वानरराज केसरी यांची कथा

हिंदू धर्मात भगवान हनुमान हे शक्ती, भक्ती, बुद्धिमत्ता आणि समर्पणाचे प्रतीक मानले जातात. रामभक्त हनुमंताचा जन्म माता अंजनी (अंजना) आणि वानरराज केसरी यांच्या पोटी झाला. म्हणूनच हनुमानजींना 'अंजनीसुत' म्हणजे अंजनीचा मुलगा आणि 'केसरीनंदन' म्हणजे केसरीचा मुलगा, अशा नावांनीही ओळखले जाते. त्यांच्या आई-वडिलांची आणि जन्माची कथा अतिशय पवित्र आणि प्रेरणादायी असल्याचे सांगितले जाते.

माता अंजनी पूर्वजन्मी स्वर्गातील 'पुंजिकस्थला' नावाची अत्यंत सुंदर अप्सरा होती. एका ऋषींच्या शापामुळे तिला पृथ्वीवर वानर रूपात जन्म घ्यावा लागला. मात्र ऋषींनी तिला आशीर्वादही दिला. तिच्या पोटी एक पराक्रमी आणि अमर पुत्र जन्माला येईल आणि त्याच्यामुळे तिचा शाप संपेल, असे त्यांनी सांगितले. हनुमानांच्या जन्मात अंजनीची भूमिका त्यामुळेच फार महत्त्वाची मानली जाते.

वानरराज केसरी हे हनुमानजींचे पिता. ते सुमेरू पर्वताचे राजे होते आणि एक महान, पराक्रमी वानर योद्धा म्हणून ओळखले जात. ते बलवान, शूर आणि धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांच्या 'केसरी' या नावामागेही एक कथा आहे. जंगलातील 'शंभसादन' नावाच्या भयानक आणि हिंस्र राक्षसाचा त्यांनी वध केला होता. तो राक्षस हत्तीसारखा बलवान होता. या पराक्रमामुळे त्यांना 'केसरी' ही पदवी मिळाली, ज्याचा अर्थ सिंह असा होतो.

केसरी यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर अपत्यप्राप्तीसाठी माता अंजनीने जंगलात भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन शिवांनी तिला पुत्राचा आशीर्वाद दिला. केसरी हेदेखील शिवाचे परम भक्त होते. त्यांनी आणि अंजनीने मिळून शिवाची आराधना केली होती. त्यामुळे भगवान शिवांनी स्वतः त्यांच्या घरी हनुमानजींच्या (रुद्रावतार) रूपात जन्म घेतला, अशी कथा सांगितली जाते.

अंजनी तपश्चर्या करत होती, त्याच वेळी अयोध्येचे राजे दशरथ पुत्रप्राप्तीसाठी 'पुत्रकामेष्टी यज्ञ' करत होते. त्या यज्ञातून मिळालेल्या खिरीचा, म्हणजे प्रसादाचा, एक भाग एका घारीने पळवला. पवनदेवाच्या (वायू) मदतीने तो प्रसाद तपश्चर्येला बसलेल्या अंजनीच्या हातात पडला. अंजनीने तो प्रसाद ग्रहण केला आणि त्यातून तिच्या पोटी हनुमानजींचा जन्म झाला. म्हणूनच हनुमानांना 'पवनपुत्र' किंवा 'वायुपुत्र' असेही म्हणतात.

हनुमानजींच्या जन्मानंतर माता अंजनीला शापातून मुक्ती मिळाली आणि ती पुन्हा स्वर्गात परतली. त्यानंतर वानरराज केसरी यांनी हनुमानजींचे संगोपन केले. बालपणी हनुमानांनी अनेक लीला आणि पराक्रम केले, जसे की सूर्याला फळ समजून गिळणे. अशा प्रसंगांमध्ये आई-वडिलांचे छत्र आणि त्यांनी दिलेले संस्कार महत्त्वाचे ठरले, असे सांगितले जाते.

थोडक्यात, माता अंजनीची अथांग भक्ती आणि वानरराज केसरी यांचे शौर्य यांच्या मीलनातून हनुमानजींसारख्या महापराक्रमी, बुद्धिमान आणि संकटमोचक पुत्राचा जन्म झाला. शौर्य, शक्ती आणि भक्ती हे गुण हनुमानजींमध्ये दिसतात आणि ते त्यांना आई-वडिलांकडून वारशाने मिळाले आहेत, असेही कथेत म्हटले आहे.