नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळ्याला आज राष्ट्रपतींच्या हस्ते ध्वजारोहणाने सुरुवात

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथील सिंहस्थ कुंभमेळ्याला ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरुवात होत आहे. हा मेळा २४ जुलै २०२८ पर्यंत चालणार आहे. या कुंभमेळ्यात शैव आणि वैष्णव परंपरेतील आखाडे सहभागी होणार आहेत.

उद्घाटनाचा सोहळा आज दुपारी १२:०२ वाजता होईल. नाशिकमधील रामकुंडावर आणि त्र्यंबकेश्वरमधील कुशावर्त तीर्थावर देशाच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते अधिकृत ध्वजारोहण पार पडणार आहे.

हिंदू पंचांगानुसार सूर्य आणि चंद्र कर्क राशीत असताना आणि बृहस्पती म्हणजेच गुरू सिंह राशीत प्रवेश करताना नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे सिंहस्थ कुंभमेळा भरवला जातो. सुमारे २१ महिने चालणाऱ्या या सोहळ्यात देशाविदेशातून लाखो भाविक गोदावरी नदीत पवित्र स्नानासाठी येतात. या काळात नद्यांमधील पाणी सामान्य राहत नाही, ते अमृत बनते आणि त्यामुळे शाही स्नान केल्याने पुण्य लाभते, अशी हिंदू धर्मीयांची गाढ श्रद्धा आहे.

मेळ्याची अधिकृत सुरुवात ऑक्टोबर २०२६ मध्ये होत असली, तरी मुख्य धार्मिक विधी आणि गर्दीचा काळ ऑगस्ट आणि सप्टेंबर २०२७ मध्ये असेल.

प्रमुख तारखा अशा आहेत. २९ जुलै २०२७ रोजी नगर प्रदक्षिणा, म्हणजेच नाशिक शहराची पवित्र परिक्रमा होईल. २ ऑगस्ट २०२७ ला आषाढ सोमवती अमावस्येच्या दिवशी पहिले अमृत स्नान, म्हणजे शाही स्नान आहे. ३१ ऑगस्ट २०२७ ला श्रावण अमावस्येच्या दिवशी दुसरे आणि मुख्य अमृत स्नान होईल. तिसरे अमृत स्नान भाद्रपद एकादशीला दोन दिवस विभागलेले आहे. ११ सप्टेंबर २०२७ रोजी ते फक्त नाशिकमध्ये वैष्णव आखाड्यांसाठी आणि १२ सप्टेंबर २०२७ रोजी फक्त त्र्यंबकेश्वरमध्ये शैव आखाड्यांसाठी होईल. २४ जुलै २०२८ ला ध्वजावतरण, म्हणजे ध्वज उतरवून, मेळ्याचा अधिकृत समारोप होणार आहे.

कोट्यवधी भाविक आणि साधू-संतांच्या स्वागतासाठी महाराष्ट्र शासनाने सुमारे २४,२२५ कोटी रुपयांपेक्षा जास्त निधीचा विकास आराखडा मंजूर केला आहे. ऐतिहासिक वादांमुळे पेशवेकालीन परंपरेनुसार शैव साधू त्र्यंबकेश्वरला कुशावर्त तीर्थावर स्नान करतील. वैष्णव आखाडे आणि महंत नाशिकमधील रामकुंड आणि तपोवन परिसरात स्नान करतील. त्यांच्या राहण्यासाठी तपोवनात मोठा साधू ग्राम उभारला जात आहे.

वाढत्या गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी गोदावरीवर दोन्ही शहरांत नवे, सुरक्षित आणि प्रशस्त घाट बांधले आहेत. नदीपात्राच्या शुद्धीकरणासाठी विशेष मोहीम हाती घेतली आहे. शहराला चारही बाजूंनी जोडणारे रिंग रोड तयार आहेत. गर्दीच्या दिवशी खास पार्किंग झोन आणि होल्डिंग एरिया असतील.

भाविकांना माहिती देण्यासाठी Kumbh Mela Portal ही वेबसाइट सुरू झाली आहे. गर्दीच्या दिवसांव्यतिरिक्त येणाऱ्या पर्यटकांसाठी हेली-टूरिझम, म्हणजे हेलिकॉप्टर सफरीचेही नियोजन आहे. आरोग्यासाठी तात्पुरती मोठी रुग्णालये, २४ तास रुग्णवाहिका आणि अग्निशामक दल तैनात असेल. संपूर्ण परिसरावर नजर ठेवण्यासाठी हजारो सीसीटीव्ही कॅमेरे लावले आहेत.

कुंभ या शब्दाचा अर्थ घडा किंवा कलश असा होतो. पौराणिक कथेनुसार देव आणि दानवांनी समुद्रमंथन केले तेव्हा १४ रत्ने निघाली, त्यातले शेवटचे रत्न अमृत कुंभ होते. अमृतासाठी १२ दिवस आणि १२ रात्री युद्ध झाले आणि या ओढाताणीत अमृताचे काही थेंब पृथ्वीवरील चार ठिकाणी पडले. ही ठिकाणे म्हणजे प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर. म्हणून दर १२ वर्षांनी या चार ठिकाणी आलटून-पालटून कुंभमेळा भरतो. युनेस्कोने कुंभमेळ्याला मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे.