गयेतील जनार्दन मंदिरात जिवंतपणीच स्वतःचे पिंडदान, तीन दिवस चालतो 'आत्म श्राद्ध' विधी

पितृपक्षाचा पंधरवडा सुरू आहे. या काळात पूर्वजांना शांती मिळावी आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त व्हावी म्हणून त्यांचे तर्पण केले जाते. सहसा माणूस मरण पावल्यावर त्याचे श्राद्ध आणि पिंडदान केले जाते. पण भारतात एक मंदिर असे आहे, जिथे जिवंत माणूस स्वतःच स्वतःचे पिंडदान करू शकतो. ऐकायला थोडे विचित्र वाटते, तरीही ते खरे आहे.

हे मंदिर बिहारमधील गया शहरात आहे. तिथली ही परंपरा हजारो वर्षांपासून सुरू आहे. गया हे पितरांची नगरी म्हणून ओळखले जाते. देश-विदेशातून लाखो लोक पूर्वजांचे पिंडदान करण्यासाठी तिथे येतात. याच शहरात भस्मकूट पर्वतावर जनार्दन मंदिर आहे. माता मंगलागौरी मंदिराच्या अगदी उत्तरेला असलेले हे मंदिर भगवान विष्णूच्या रूपाला समर्पित आहे. गयेतील ५४ पिंडवेदींपैकी ही एक महत्त्वाची वेदी मानली जाते.

इथे जिवंत व्यक्ती स्वतःसाठी पिंडदान करते. याला 'आत्म पिंडदान' किंवा 'आत्म श्राद्ध' म्हणतात. जिवंतपणी स्वतःचे पिंडदान करता येईल, असे भारतातले हे एकमेव ठिकाण आहे, असे सांगितले जाते.

जिवंतपणी पिंडदान का करायचे, असा प्रश्न पडू शकतो. ज्यांना मूलबाळ नाही आणि ज्यांच्या मागे श्राद्ध करायला कोणी वारस नाही, असे लोक इथे येऊन स्वतःचे पिंडदान करतात. मेल्यानंतर आत्म्याला भटकावे लागू नये आणि मोक्ष मिळावा, हा त्यामागचा हेतू आहे. ज्यांनी संसार सोडला आहे, असे संन्यासीही इथे आत्म पिंडदान करतात. काहींना वाटते की आपण जिवंत असतानाच आत्म्याच्या मुक्तीसाठी हा विधी करावा, म्हणून तेही श्रद्धेने येतात.

हा विधी एका तासाचा नाही. आत्म श्राद्धाची प्रक्रिया तब्बल तीन दिवस चालते. वायु पुराणानुसार गयेत भगवान जनार्दन स्वतः पितृ रूपात आहेत. त्यांचे फक्त दर्शन घेतले तरी तीन ऋणांतून मुक्ती मिळते. त्यामुळे इथे केलेले श्राद्ध थेट विष्णू पूजेइतके पवित्र मानले जाते.

पहिल्या दिवशी संकल्प केला जातो. दुसऱ्या दिवशी प्रायश्चित्त, तप, जप, मंत्रोच्चार आणि पूजा होते. तिसऱ्या दिवशी पिंड अर्पण केला जातो. या विधीत वायु पुराणातील आत्म श्राद्धाचे श्लोक म्हटले जातात. त्यानंतर दही आणि तांदळापासून तीन पिंड बनवले जातात. विशेष म्हणजे या पिंडात तिळाचा वापर केला जात नाही. सामान्य श्राद्धात तीळ वापरतात, पण आत्म पिंडदानात वापरत नाहीत.

हे तीन पिंड भगवान जनार्दनाच्या उजव्या हातावर अर्पण केले जातात. श्रद्धा अशी आहे की व्यक्तीने जिवंतपणी केलेले पिंडदान भगवान जनार्दन स्वतः सांभाळून ठेवतात. त्या व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यावर ते स्वतः हे पिंड विष्णुपद येथे अर्पण करतात. त्यामुळे त्या व्यक्तीच्या आत्म्याला थेट विष्णुलोकात जागा मिळते आणि मोक्ष प्राप्त होतो, असे मानले जाते.

जनार्दन हे भगवान विष्णूचेच एक नाव आहे. विष्णूचे धाम हे मुक्तीधाम आहे आणि त्यांच्या चरणी गेलेल्या आत्म्याला मोक्ष मिळतो, अशी मान्यता आहे. गया नगरीचा संबंध गयासुर नावाच्या राक्षसाच्या कथेशी जोडला जातो. म्हणूनच दरवर्षी पितृपक्षात, म्हणजे भाद्रपद कृष्ण प्रतिपदेपासून सर्वपित्री अमावस्येपर्यंतच्या काळात, या मंदिरात आत्म पिंडदान करण्यासाठी खूप गर्दी होते. हजारो वर्षांपासून चालत आलेली ही परंपरा आजही त्याच श्रद्धेने पाळली जाते.