Gauri Ganpati Visarjan: गौरी-गणपती विसर्जनाची परंपरा काय? घरगुती पूजेपासून विसर्जनापर्यंतची पद्धत जाणून घ्या

गणेशोत्सवात गणपती बाप्पासोबतच गौरीचेही मोठ्या भक्तिभावाने स्वागत आणि पूजन केले जाते. महाराष्ट्रातील अनेक घरांत गौरी आल्यानंतर तिची खास पूजा, नैवेद्य आणि आरती केली जाते. त्यानंतर परंपरेप्रमाणे गौरी आणि गणपतीचे विसर्जन होते. या विसर्जनाला फक्त धार्मिक श्रद्धाच नाही, तर भावनिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही आहे.

अनेक कुटुंबांची अशी श्रद्धा आहे की गणपती आणि गौरीचे घरात येणे म्हणजे सुख, समृद्धी आणि मंगलतेचे आगमन. काही दिवस पूजा-अर्चा आणि पाहुणचार केल्यावर त्यांना निरोप देण्याची पद्धत आहे. विसर्जन म्हणजे देवी-देवता कायमचे निघून जाणे असं नाही, तर ते त्यांच्या मूळ रूपात परत जाण्याचं प्रतीक मानलं जातं. घरात काही दिवस राहिलेल्या या देवतांना मानाने निरोप देणं हा या परंपरेचा गाभा आहे.

गौरी विसर्जनाच्या दिवशी सकाळी किंवा घरच्या परंपरेनुसार ठरलेल्या वेळी पूजा आणि आरती केली जाते. गौरीला नैवेद्य दाखवून, हळद-कुंकू लावून आणि ओटी भरून तिला निरोप दिला जातो. त्यानंतर तिचं विसर्जन केलं जातं. काही घरांत गौरी आणि गणपतीचं विसर्जन एकाच दिवशी होतं, तर काही कुटुंबांत दोघांच्या विसर्जनाची वेळ किंवा दिवस वेगळा असू शकतो. ही पद्धत प्रत्येक घराच्या कुळाचारानुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते, त्यामुळे एकाच सणातही घराघरांत पद्धतींमध्ये फरक दिसून येतो.

निरोप देताना भक्तिभावाने आरती केली जाते आणि गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या, अशा जयघोषात विसर्जन मिरवणूक काढली जाते. गौरीला निरोप देताना तिच्या कृपेने घरात सुख-समृद्धी राहावी, अशी प्रार्थना केली जाते. हा जयघोष आणि मिरवणूक हा या उत्सवाच्या समारोपाचा भावनिक आणि सामूहिक क्षण मानला जातो.

महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांसाठी गौरी ही केवळ देवी नाही, तर माहेरवाशीण लेकीसारखी मानली जाते. तिचं आगमन उत्साहात होतं आणि विसर्जनाच्या वेळी घरात भावनिक वातावरण तयार होतं. त्यामुळे गौरी विसर्जन ही भक्ती, परंपरा आणि कौटुंबिक भावनांची एक सुंदर सांगड मानली जाते. वर्षभर वाट पाहिलेली लेक जशी माहेरहून सासरी परत जाते, तशीच भावना गौरीला निरोप देताना घरातल्या मंडळींच्या मनात असते.

आजकाल अनेक कुटुंबं पर्यावरणाचा विचार करून गौरी-गणपतीचं विसर्जन कृत्रिम तलावात किंवा घरातल्या घरी पाण्याच्या टबमध्ये करणं पसंत करतात. शाडूच्या मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक सजावट आणि पर्यावरणपूरक साहित्य वापरून उत्सव साजरा करण्याचा संदेश दिला जातोय. परंपरा जपत असतानाच पर्यावरणाची काळजी घेण्याचा हा प्रयत्न अनेक घरांत रूढ होत चालला आहे.

महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत गौरीच्या स्थापनेपासून विसर्जनापर्यंतच्या पद्धती वेगळ्या आहेत. कुठे मुखवट्यांच्या रूपात, तर कुठे दगड, माती किंवा इतर पारंपरिक स्वरूपात गौरीची पूजा होते. पण या सगळ्या परंपरांमागचा भक्तिभाव आणि घरच्या सुख-समृद्धीसाठी केली जाणारी प्रार्थना मात्र सारखीच असते. प्रांत आणि कुळाचार वेगळे असले तरी श्रद्धेचा गाभा सगळीकडे एकच राहतो.