गांजा, चरस, अफू वेगळे कसे? नशेचा मेंदूतील डोपामिन आणि रिवॉर्ड सिस्टीमवर होणारा परिणाम

गांजा आणि चरस हे दोन्ही कॅनॅबिस या वनस्पतीपासून मिळतात, पण त्यांचं स्वरूप वेगळं असतं. गांजा म्हणजे कॅनॅबिसच्या फुलोऱ्याचा भाग, तर चरस म्हणजे त्याच झाडापासून मिळणारा राळयुक्त पदार्थ. अफू मात्र वेगळ्या गटातली, अफूच्या झाडापासून मिळणारी ओपिऑइड चीज आहे. हेरॉइन, कोकेन, मेथॅम्फेटामाइन, MDMA आणि LSD हे सुद्धा वेगवेगळ्या रासायनिक गटांतले पदार्थ आहेत. भारतात या सगळ्यांचं उत्पादन, विक्री, तस्करी आणि वापर यावर NDPS Act, 1985 अंतर्गत कडक शिक्षेची तरतूद आहे. काही वैद्यकीय किंवा वैज्ञानिक कामांसाठी कायद्यात परवानगीची सोय आहे आणि अफूची नियंत्रित लागवडही परवान्याच्या चौकटीत करता येते.

NDPS कायद्याचा मूळ उद्देश अमली पदार्थांचा गैरवापर, बेकायदेशीर वाहतूक आणि तस्करी थांबवणं, तसंच उपचार आणि पुनर्वसनाला चालना देणं हा आहे. गांजा, चरस आणि इतर कॅनॅबिस पदार्थांसाठी केंद्राचा कायदा लागू असला तरी भांगसारख्या पेयपदार्थांबाबत राज्यानुसार नियम वेगळे असू शकतात. त्यामुळे सगळे कॅनॅबिस पदार्थ भारतात एकाच पद्धतीनं बेकायदेशीर आहेत, असं ठामपणे म्हणता येणार नाही.

गांजा घेतल्यावर त्यातलं THC हे तत्व मेंदूतल्या कॅनॅबिनॉइड रिसेप्टर्सवर परिणाम करतं. यामुळे मेंदूची रिवॉर्ड सिस्टीम सक्रिय होते आणि डोपामिनचं सिग्नलिंग वाढू शकतं, त्यामुळे काही जणांना आनंद, उत्साह किंवा हाय फीलिंग येते. पण डोपामिन हा एकमेव फॅक्टर नाही. THC हिप्पोकॅम्पस, फ्रंटल भाग, सेरेबेलम आणि मेंदूच्या इतर भागांवरही परिणाम करत असल्यामुळे स्मरणशक्ती, लक्ष, निर्णयक्षमता, प्रतिक्रिया देण्याचा वेग आणि समन्वय बिघडू शकतो.

मेंदूची वाढ साधारण वयाच्या 25 वर्षापर्यंत सुरू असते, त्यामुळे किशोरवयीन मुलांसाठी हा धोका जास्त मानला जातो. वारंवार कॅनॅबिस घेतल्यास लक्ष, शिकण्याची क्षमता आणि स्मरणशक्तीवर परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. भारतातील राष्ट्रीय सर्वेक्षणानुसार 10 ते 17 वयोगटातील अंदाजे 20 लाख मुलं कॅनॅबिस वापरत असल्याचा आणि 40 लाख मुलं ओपिऑइड्स वापरत असल्याचा अंदाज होता. हा आकडा 2018 मधल्या डेटावर आधारित राष्ट्रीय सर्वेक्षणातून समोर आलेला आहे.

बेकायदेशीर आयात नेमकी किती होते हे मोजणं कठीण असतं, त्यामुळे जप्तीचे आकडे तस्करीचं प्रमाण समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जातात. NCB च्या 2024 सालच्या आकडेवारीनुसार देशभरात 5 लाख 33 हजार 903 किलो गांजा, 6,483 किलो हॅशिश आणि 2,595.63 किलो हेरॉइन जप्त करण्यात आलं होतं. त्याच वर्षी महाराष्ट्रात 55,351 किलो गांजा आणि 2,177.49 किलो मेफेड्रोन जप्त करण्यात आलं होतं.