गणिताची भीती वाटते? आकडेमोडीपलीकडचं गणित असं समजून घ्या

शाळेचे दिवस आठवले की अनेकांना आधी गणिताचा तास आठवतो. मोठमोठी सूत्रे, कठीण समीकरणे, आकडेमोड आणि गणिताच्या परीक्षेची भीती आजही अनेकांच्या मनात कायम आहे. बहुतांश विद्यार्थ्यांनी गणिताकडे फक्त परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी शिकायचा विषय म्हणून पाहिले. पण गणित म्हणजे फक्त बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार आणि भागाकार आहे का? की त्यापलीकडे गणिताचे एक वेगळे विश्व आहे? हा विचार केला, तर गणिताकडे बघण्याचा दृष्टिकोनच बदलू शकतो.

गणित हा शालेय अभ्यासक्रमातला फक्त एक विषय नाही. जग, निसर्ग आणि ब्रह्मांड समजून घेण्याचे ते प्रभावी माध्यम आहे. वैज्ञानिक, गणितज्ञ आणि तत्त्वज्ञ यांच्या मते गणित ही एक प्रकारची वैश्विक भाषा आहे. आपण हिंदी, मराठी किंवा इंग्रजीतून विचार मांडतो, तसेच गणितातले अंक, चिन्हे, नियम आणि समीकरणे वापरून अनेक गुंतागुंतीच्या गोष्टी स्पष्ट करता येतात.

भाषा म्हणजे विचार आणि माहिती मांडण्याचे साधन. गणितही तेच काम वेगळ्या पद्धतीने करते. सामान्य भाषेत शब्द असतात, गणितात अंक आणि चिन्हे असतात. भाषेला व्याकरणाचे नियम असतात, तसेच गणितालाही ठरावीक नियम आणि सूत्रे असतात. वाक्यांसारखीच गणितात समीकरणे तयार केली जातात.

उदाहरणार्थ, 2+2=4 हे समीकरण जगातल्या कोणत्याही देशात समजते. भारतात, जपानमध्ये किंवा अमेरिकेत भाषा वेगळी असली, तरी या समीकरणाचा अर्थ बदलत नाही. म्हणून गणिताला भाषेच्या पलीकडे जाणारे संवादाचे माध्यम मानले जाते.

प्रसिद्ध वैज्ञानिक गॅलिलिओ गॅलिली यांनी निसर्गाचे महान पुस्तक गणिताच्या भाषेत लिहिलेले आहे, अशी प्रसिद्ध संकल्पना मांडली होती. निसर्गातल्या अनेक घटनांमध्ये गणिती नियम आणि विशिष्ट पॅटर्न दिसतात. सूर्याचा उगवणे आणि मावळणे, ग्रहांची गती, समुद्राच्या लाटा, झाडांच्या फांद्यांची रचना, फुलांच्या पाकळ्यांची मांडणी यांत गणिताचा संबंध दिसतो. संगीतातले ताल आणि लय यांचाही गणिताशी संबंध आहे. निसर्गातल्या या रचनांचा अभ्यास करण्यासाठी गणित वापरले जाते.

जगभरात हजारो भाषा आणि बोली बोलल्या जातात. एका भाषेतली माहिती दुसऱ्या भाषेत समजून घ्यायला अनुवादकाची गरज पडते. पण गणिती संकल्पना आणि नियम भाषेच्या मर्यादांपलीकडे जाऊ शकतात.

समजा, भविष्यात पृथ्वीबाहेरच्या एखाद्या ग्रहावर परग्रहवासीयांचा शोध लागला, तर त्यांच्याशी बोलण्यासाठी मानवी भाषा उपयोगी पडेलच असे नाही. अशा वेळी अभाज्य संख्या, मूलभूत गणिती समीकरणे आणि पायथागोरसचे प्रमेय यांसारख्या संकल्पनांतून गणिती पॅटर्न समजावण्याचा प्रयत्न करता येऊ शकतो. म्हणूनच गणिताला संभाव्य वैश्विक संवादाचे माध्यम मानले जाते. अर्थात, परग्रहवासीयांना गणित समजते किंवा त्यांच्याशी संवाद नक्की साधता येईल, हे अजून सिद्ध झालेले नाही.

अनेक विद्यार्थ्यांना गणिताची भीती वाटते. कठीण सूत्रे आणि मोठी समीकरणे पाहून गणित अवघड असल्याची भावना तयार होते. पण गणिताकडे फक्त परीक्षेतले गुण मिळवण्याचा विषय म्हणून न बघता तर्कशक्ती वाढवणारे माध्यम म्हणून बघण्याची गरज आहे.

गणितामुळे विचार करण्याची पद्धत सुधारते, समस्यांचे विश्लेषण करता येते आणि योग्य निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याची क्षमता वाढते. रोजच्या आयुष्यातले पैशांचे व्यवहार, वेळेचे नियोजन, खरेदी-विक्री, अंतर आणि मोजमाप यांत गणित वापरले जाते.

म्हणजेच गणित हा फक्त आकडेमोडीचा किंवा कठीण सूत्रांचा खेळ नाही. निसर्गातल्या रचना समजून घेण्यापासून अंतराळातल्या ग्रहांच्या हालचालींचा अभ्यास करण्यापर्यंत गणित महत्त्वाची भूमिका बजावते. एकदा भीतीऐवजी कुतूहलाने गणिताकडे बघायला सुरुवात केली, तर हा विषय जास्त रंजक आणि समजायला सोपा वाटू शकतो.