गणेशोत्सवात ढोल-ताशाची परंपरा कशी सुरू झाली? १९६५ च्या आंदोलनाशी संबंध

गणेशोत्सव देशभरात साजरा होतो, पण महाराष्ट्रातला हा उत्सव जरा वेगळाच असतो. इथे बाप्पाचं आगमन आणि विसर्जन दोन्ही ढोल आणि ताशाच्या गजरात थाटामाटात होतं. शेकडो तरुण-तरुणी एकत्र येऊन ढोल-ताशे वाजवतात, तेव्हा अख्खं वातावरण उत्साहानं भरून जातं.

गणेशोत्सवात ढोल-ताशा वाजवण्याची ही परंपरा आता महाराष्ट्राची खास ओळख बनली आहे. ही परंपरा अनेक वर्षे जुनी असली, तरी नक्की ही प्रथा कधी आणि का सुरू झाली हे फार कमी जणांना माहीत आहे. या परंपरेचा संबंध थेट एका आंदोलनाशी जोडलेला आहे.

ही परंपरा १९६५ साली पुण्यातून सुरू झाली. त्या वर्षी पुण्यात दंगली झाल्या होत्या आणि त्यानंतर पोलिसांनी गणेशोत्सवाच्या काळात गाणी वाजवण्यावर बंदी घातली होती. या बंदीच्या निषेधार्थ ज्ञान प्रबोधिनीचे संस्थापक डॉ. आप्पासाहेब पेंडसे पुण्याच्या रस्त्यावर एकटेच उभे राहिले आणि त्यांनी ताशा वाजवून आंदोलन केलं. गणेशोत्सवाची संस्कृती आणि त्याचं वैभव पुन्हा प्रस्थापित करणं हाच त्यांच्या या आंदोलनामागचा उद्देश होता.

आप्पासाहेबांच्या या आंदोलनाचा पुण्यातील तरुणांवर खूप खोलवर परिणाम झाला. त्यानंतर ज्ञान प्रबोधिनीच्या विद्यार्थ्यांनी पहिलं ढोल-ताशा पथक उभं केलं आणि अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीनं ढोल-ताशा वाजवत गणेशोत्सव साजरा करायला सुरुवात केली. या पथकानं जो शिस्तबद्धपणा दाखवला, तोच पुढे या परंपरेचं वैशिष्ट्य बनला.

ढोल-ताशा वाजवण्याआधी मराठा साम्राज्याच्या शौर्याचं स्मरण केलं जातं आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावाचा जयघोष केला जातो. ढोल-ताशा वादन ही एक अत्यंत शिस्तबद्ध कला मानली जाते. एका पथकात ५० ते ५०० सदस्य असू शकतात. तरुण-तरुणी कुठलाही स्वार्थ न बाळगता महिनोन्महिने आधीपासून याचा सराव करतात.

महाविद्यालयीन विद्यार्थी असोत किंवा वेगवेगळ्या क्षेत्रांत नोकरी करणारे लोक, सगळेच या वार्षिक उत्सवात सहभागी होतात. आपला अभ्यास आणि काम सांभाळून हे लोक महिनोन्महिने आधीपासून वेळ काढून ढोल-झांज वाजवण्याचा सराव करतात. यासाठी त्यांना कुठलाही मोबदला मिळत नाही, केवळ बाप्पाच्या भक्तीतूनच ते हे करतात.

ढोल-ताशाच्या आवाजानं संपूर्ण परिसर उत्साहानं भरून जातो आणि ऐकणारे बाप्पाच्या भक्तीत तल्लीन होतात. पारंपरिक कुर्ता-पायजमा घालून आणि कमरेला ढोल-ताशा बांधून दरवर्षी गणेशोत्सवात ही दशकांहून जुनी परंपरा आजही जपली जात आहे.