गांधी जयंती: येरवडा, पर्णकुटी आणि आगा खान पॅलेस, पुण्यातील गांधीजींच्या खुणा

महात्मा गांधी यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात पुण्याला खास जागा आहे. स्वातंत्र्यलढा, सामाजिक सुधारणांचा आग्रह, उपवास, तुरुंगवास आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाचे काम या सगळ्यांशी पुण्यातली अनेक ठिकाणे जोडली गेली आहेत. म्हणूनच गांधी जयंतीच्या निमित्ताने पुण्यातल्या या ऐतिहासिक खुणांकडे पुन्हा एकदा पाहणे महत्त्वाचे ठरते.

यात पहिला उल्लेख येरवडा कारागृहाचा करावा लागतो. राजद्रोहाच्या खटल्यात शिक्षा झाल्यानंतर १९२२ मध्ये गांधीजींना येरवडा कारागृहात हलवण्यात आले. त्यानंतर १९३० मध्ये दांडी मार्चनंतरही त्यांना येरवडा कारागृहातच पाठवण्यात आले होते. सप्टेंबर १९३२ मध्ये त्यांनी याच कारागृहात जातीय निवाड्याच्या निषेधार्थ उपवास केला.

येरवड्याजवळ असलेली पर्णकुटी हेही पुण्यातील गांधीजींच्या वास्तव्याचे एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. गांधी हेरिटेज पोर्टलनुसार, १९३३ ते १९४४ या काळात गांधीजी पर्णकुटीत अनेकदा राहिले. ८ ते २८ मे १९३३ या काळात त्यांनी येथे २१ दिवसांचा आत्मशुद्धीचा उपवास केला.

१९३४ मध्ये पुण्यात त्यांच्या सत्काराचा कार्यक्रम होता. तिकडे जात असताना त्यांच्या मोटारीवर बॉम्ब फेकण्यात आला. मात्र गांधीजी दुसऱ्या मोटारीतून प्रवास करत होते, त्यामुळे ते या हल्ल्यातून बचावले.

पुण्याच्या इतिहासातला सगळ्यात भावनिक अध्याय मात्र आगा खान पॅलेसशी जोडलेला आहे. 'भारत छोडो' आंदोलनानंतर ९ ऑगस्ट १९४२ पासून गांधीजी, कस्तुरबा गांधी आणि त्यांचे सहकारी येथे नजरकैदेत होते. या काळात महादेव देसाई यांचे १५ ऑगस्ट १९४२ रोजी निधन झाले, तर कस्तुरबा गांधी यांचे २२ फेब्रुवारी १९४४ रोजी निधन झाले. दोघांवरही आगा खान पॅलेसच्या परिसरातच अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

याच ठिकाणी गांधीजींनी १९४३ मध्ये २१ दिवसांचा उपवास केला. ६ मे १९४४ रोजी त्यांची सुटका झाली.

या वास्तूंमुळे पुणे हे गांधीजींच्या राजकीय संघर्षाचे साक्षीदार तर राहिलेच, पण सत्याग्रह, अहिंसा, स्वावलंबन आणि सामाजिक समतेच्या विचारांचेही साक्षीदार ठरले. आज आगा खान पॅलेस भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित वारसास्थळ म्हणून जपला जात आहे. १९६९ मध्ये आगा खान यांनी ही वास्तू भारताच्या जनतेला अर्पण केली.

त्यामुळे गांधी जयंतीच्या निमित्ताने पुण्याकडे फक्त 'गांधींच्या आठवणींचे शहर' म्हणून न पाहता, इतिहासाच्या जिवंत खुणा जपणारे शहर म्हणूनही पाहता येते. येरवडा, पर्णकुटी आणि आगा खान पॅलेस ही तीन ठिकाणे गांधीजींच्या आयुष्यातले कारावास, सामाजिक चिंतन आणि स्वातंत्र्यलढ्यातला निर्णायक संघर्ष असे वेगवेगळे टप्पे सांगतात.