गणपती बाप्पाला निरोप देताना शिदोरी का दिली जाते? जाणून घ्या यामागची भावना

गणेशोत्सवातला सगळ्यात हळवा क्षण म्हणजे बाप्पाचं विसर्जन. आरती, नैवेद्य आणि पूजा करून बाप्पाला निरोप दिला जातो, आणि याच वेळी अनेक घरांत एक जुनी प्रथा आवर्जून पाळली जाते - बाप्पाला शिदोरी देण्याची. या शिदोरीमागे भक्तीची, आपुलकीची आणि प्रेमाने निरोप देण्याची भावना दडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या या शेवटच्या दिवशी बाप्पाला निरोप देताना ही शिदोरी दिली जाते, असं मानलं जातं.

शिदोरी म्हणजे नेमकं काय, हे समजून घ्यायचं तर गावाकडच्या जुन्या पद्धतीकडे बघावं लागेल. पूर्वीच्या काळी कुणी लांबच्या प्रवासाला निघालं की सोबत खाण्याचे पदार्थ बांधून दिले जायचे, त्यालाच शिदोरी म्हणत असत. प्रवासात भूक लागू नये म्हणून घरातूनच हे अन्न बांधून दिलं जायचं. हीच संकल्पना पुढे गणपती बाप्पाच्या विसर्जनाशी जोडली गेली आणि काही कुटुंबांत बाप्पालाही शिदोरी देण्याची प्रथा रूढ झाली असं मानलं जातं.

धार्मिक श्रद्धेनुसार विसर्जनानंतर बाप्पा आपल्या घरी, म्हणजे कैलासाकडे परत जातात असं भक्त मानतात. त्यामुळे बाप्पा जणू प्रवासाला निघाले आहेत या भावनेतून त्यांना सोबत खाण्यासाठी शिदोरी दिली जाते. ही काही खरोखरच्या प्रवासासाठी लागणारी सोय नाही, तर भक्ताच्या मनातल्या प्रेमाचं आणि जिव्हाळ्याचं ते प्रतीक मानलं जातं. आपल्या घरातून जाणाऱ्या बाप्पाला उपाशी पाठवायचं नाही, या भावनेतूनच ही परंपरा जपली जाते असं सांगितलं जातं.

शिदोरीत नेमकं काय ठेवावं याचा कुठलाही एक ठराविक नियम नाही. घरोघरी आणि प्रदेशानुसार यात वेगळेपण दिसतं. काही घरांत दहीभात, दहीपोहे ठेवले जातात, तर काहीजण लाडू किंवा घरात असेल तो गोड पदार्थ शिदोरीत बांधून देतात. म्हणजे कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि त्या भागाच्या रीतीनुसार शिदोरीतले पदार्थ बदलत असल्याचं दिसतं.

'बाप्पा आपल्या घरातून निघत आहेत' अशी भावना मनात ठेवूनच ही शिदोरी दिली जाते. गणपतीला घरातल्याच एका सदस्यासारखं मानून त्याची काळजी घेण्याची भावना यातून व्यक्त होते. त्यामुळे शिदोरी म्हणजे केवळ खाद्यपदार्थांची पिशवी नाही, तर ती भक्ती आणि आपुलकीचं प्रतीक ठरते.

गणेशोत्सवातल्या इतर अनेक प्रथांप्रमाणेच शिदोरी देण्याची पद्धतही प्रदेश, समाज आणि कुटुंबागणिक बदलते. काही घरांत ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या तशीच सुरू आहे, तर काही ठिकाणी ती पाळलीच जात नाही. प्रत्येक घराची स्वतःची अशी एक रीत असते, आणि तीच पुढच्या पिढीकडे सोपवली जाते.

विसर्जनाच्या वेळी 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' असा जयघोष केला जातो. बाप्पाला शिदोरी देणं, आरती करणं आणि प्रेमाने निरोप देणं या सगळ्या गोष्टींमधून भक्तांच्या मनातली श्रद्धा आणि भावनिक नातं दिसून येतं. शिदोरीची ही परंपरा मुख्यतः लोकपरंपरा आणि कौटुंबिक श्रद्धांशी जोडलेली असून तिची पद्धत आणि त्यातले पदार्थ प्रदेशानुसार वेगवेगळे आढळतात.