एमबीए आणि पीजीडीएममध्ये नेमका फरक काय? विद्यार्थ्यांनी कोणता पर्याय निवडावा?

व्यवसाय आणि व्यवस्थापन क्षेत्रात पुढचे शिक्षण घ्यायचे म्हटले की विद्यार्थ्यांसमोर एकच महत्त्वाचा प्रश्न वारंवार उभा राहतो: एमबीए (MBA) करायचे की पीजीडीएम (PGDM)? दोन्ही कोर्स व्यवस्थापनाशीच संबंधित आहेत आणि दोन्हींनंतर मिळणाऱ्या करिअरच्या संधींमध्ये फारसा फरक नाही. तरीही काही बारीकसारीक गोष्टींमध्ये दोघांत फरक दिसतो. या दोन्ही कोर्सची सविस्तर माहिती आता पाहूया.

सगळ्यात आधी पदवी आणि डिप्लोमा हा फरक. एमबीए हा डिग्री कोर्स आहे आणि तो सहसा विद्यापीठांतर्फे चालवला जातो. डिग्री कोर्स असल्यामुळे कॉर्पोरेट जगतात त्याला पारंपरिक आणि मोठी मान्यता मिळते. पीजीडीएम हा मात्र डिप्लोमा कोर्स आहे आणि तो बहुतेक वेळा स्वायत्त बी-स्कूल्समध्ये शिकवला जातो. उदाहरणे द्यायची तर IIMs, XLRI आणि SP Jain. डिप्लोमा असला तरी देशातील टॉपच्या व्यवस्थापन संस्था याच कोर्ससाठी ओळखल्या जातात. त्यामुळे त्याची व्यावसायिक किंमत एमबीएएवढीच असते, काही बाबतींत त्याहून जास्तही असते.

अभ्यासक्रमाकडे बघितले तर एमबीए विद्यापीठाशी जोडलेला असल्यामुळे त्याचा सिलिबस जास्त सैद्धांतिक आणि पारंपरिक असतो. विद्यापीठांचे सिलिबस बरेचदा जुन्या पद्धतीचे असतात आणि ते बदलायला काही वर्षे लागतात. पीजीडीएमचा अभ्यासक्रम मात्र उद्योग क्षेत्राच्या ताज्या गरजांनुसार दरवर्षी अपडेट केला जातो. त्यात पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रॅक्टिकल ज्ञान, इंडस्ट्री प्रोजेक्ट्स आणि मॅनेजमेंट स्किल्स घडवण्यावर जास्त भर असतो. ज्यांना उद्योजक व्हायचे आहे किंवा कॉर्पोरेट जगतात पटकन रुळायचे आहे, त्यांच्यासाठी हा चांगला पर्याय ठरू शकतो.

प्रवेशाचे मार्ग दोन्हीकडे जवळपास सारखेच आहेत. CAT, XAT, MAT, ATMA, CMAT आणि MAH-CET अशा राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय प्रवेश परीक्षांच्या आधारेच दोन्ही कोर्सना प्रवेश दिला जातो. म्हणजे परीक्षेच्या बाबतीत विद्यार्थ्याला दोन्हीसाठी जवळपास सारखीच तयारी करावी लागते.

आता फीचा मुद्दा. सरकारी किंवा विद्यापीठाशी संलग्न कॉलेजांतून एमबीए केले, तर शासनाकडून अनुदान मिळते. त्यामुळे फी तुलनेने कमी पडते. पीजीडीएम स्वायत्त बी-स्कूल्स चालवतात आणि तिथे विद्यार्थ्यांना पूर्ण खर्चाचा ताळमेळ स्वतः घालावा लागतो, म्हणून फी सहसा जास्त असते. पण काही टॉप एमबीए कॉलेजांची फीसुद्धा पीजीडीएमएवढीच किंवा त्याहून जास्त असू शकते.

थोडक्यात सांगायचे तर, पारंपरिक विद्यापीठाची डिग्री हवी असेल आणि शिक्षण बजेटमध्ये हवे असेल, तर एमबीए योग्य ठरते. इंडस्ट्रीला धरून प्रॅक्टिकल शिक्षण, अद्ययावत सिलिबस आणि टॉप बी-स्कूल्समधून शिकायचे असेल, तर पीजीडीएम हा चांगला पर्याय ठरू शकतो.