एप्रिल ते ऑगस्टमध्ये देशात 62 लाख एलपीजी ग्राहक कमी, e-KYC आणि पुरवठा संकट कारणीभूत

देशातल्या एलपीजी कनेक्शनबाबत एक महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. एप्रिल ते ऑगस्ट या काळात घरगुती गॅस ग्राहकांच्या संख्येत तब्बल 62 लाखांची घट झाली आहे. तेल मंत्रालयाने दिलेल्या आकडेवारीनुसार, एप्रिलच्या सुरुवातीला देशात 33.39 कोटी सक्रिय घरगुती एलपीजी ग्राहक होते. ही संख्या सप्टेंबरच्या सुरुवातीपर्यंत घसरून 32.77 कोटींवर आली आहे.

गेल्या अनेक वर्षांत एलपीजी जोडण्यांमध्ये सातत्याने वाढ होत होती, त्यामुळे ही घट बऱ्याच काळानंतर दिसतेय हे विशेष. 2015-16 च्या सुरुवातीला देशात अंदाजे 148.6 दशलक्ष सक्रिय ग्राहक होते. त्यानंतर ही संख्या सतत वाढत जाऊन 2027 च्या सुरुवातीला 333.9 दशलक्षपर्यंत पोहोचली, म्हणजे दुप्पटीहूनही जास्त झाली. पण 2027 मध्ये चित्र पूर्ण उलटलं. एप्रिल ते ऑगस्ट या पाच महिन्यांत सक्रिय ग्राहकांची संख्या 1 टक्क्याने घटली आणि सप्टेंबरच्या सुरुवातीला ती 327.7 दशलक्षपर्यंत खाली आली.

या घसरणीला एकच एक कारण नाही. पश्चिम आशियात सुरू असलेल्या युद्धाचा फटका एलपीजी पुरवठ्याला बसलाय, आणि त्यामुळे भारताच्या अडचणीत आणखी भर पडली. युद्धापूर्वी भारताची 90 टक्के एलपीजी आयात आखाती भागातून होत असे. पुरवठ्यावरचा दबाव वाढल्यामुळे तेल कंपन्यांनी नव्या कनेक्शनला कात्री लावली आहे.

याशिवाय आधार-आधारित बायोमेट्रिक ई-केवायसीचाही परिणाम झालाय. सरकारी माहितीनुसार 19 सप्टेंबरपर्यंत 274.3 दशलक्ष म्हणजे 89.9 टक्के सक्रिय ग्राहकांनी हे प्रमाणीकरण पूर्ण केलं होतं. जे लोक अजून हे पूर्ण करू शकलेले नाहीत त्यांना अडचणी येऊ शकतात. शिवाय 1 ऑक्टोबर 2026 पासून सबसिडीच्या दरात रिफिल बुक करण्यासाठी हे प्रमाणीकरण बंधनकारक असणार आहे.

प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेच्या ग्राहकांनाही याचा फटका बसलाय. या योजनेतले ग्राहक अंदाजे 6 लाखांनी घटून 105.7 दशलक्षवर आले आहेत. आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये भारताचा एलपीजी वापर अंदाजे 31.3 दशलक्ष टन होता, तर देशांतर्गत उत्पादन फक्त 12.8 दशलक्ष टन होतं. त्यामुळे मागणी आणि उत्पादनातली ही तफावत आयातीतून भरून काढावी लागतेय.

दुसरीकडे काही लोक एलपीजी सोडून पीएनजीकडे वळताहेत. जिथे पीएनजी उपलब्ध आहे तिथे सरकार आणि गॅस कंपन्या लोकांना पाईप गॅसकडे वळण्यासाठी प्रोत्साहन देत आहेत. या आर्थिक वर्षात जुलैपर्यंत अंदाजे 6,00,000 नवे पीएनजी ग्राहक जोडले गेले आणि एकूण पीएनजी ग्राहक संख्या 17.5 दशलक्षवर पोहोचली. मात्र एलपीजीतल्या 6.2 दशलक्ष घसरणीच्या तुलनेत हे स्थलांतर फक्त एक-षष्ठांश इतकंच आहे.

प्रदेशनिहाय बघितलं तर मार्च अखेर ते सप्टेंबरच्या सुरुवातीपर्यंत सर्वात मोठी घट दक्षिण भारतात दिसली, अंदाजे 2.63 दशलक्ष. त्यापाठोपाठ पश्चिम भारतात 16.2 लाख आणि उत्तर भारतात 15 लाख ग्राहक कमी झाले. पूर्व भारतातही 34 लाख ग्राहकांची घट नोंदवली गेली. तरीही उत्तर भारतात एलपीजी ग्राहकांची संख्या अजूनही सर्वाधिक आहे. सप्टेंबरच्या सुरुवातीला उत्तर भारतात 9.93 कोटी, दक्षिण भारतात 7.98 कोटी, पश्चिम भारतात 6.83 कोटी आणि पूर्व भारतात 6.75 कोटी ग्राहक होते.