दीक्षा पोर्टल: पुस्तकातील क्यूआर कोडपासून ते शिक्षक प्रशिक्षणापर्यंत, मोदींनी सांगितले महत्त्व

इंडिया मोबाईल काँग्रेसच्या कार्यक्रमात बोलताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सांगितले की, मोबाईल आणि इंटरनेटमुळे देशातील दूरदूरच्या भागांत राहणाऱ्या मुलांसाठी आणि गरीब कुटुंबांसाठी शिक्षणाचे नवे मार्ग खुले झाले आहेत. कोविडच्या काळातही ऑनलाइन शिक्षणामुळे खूप मोठ्या संख्येने विद्यार्थ्यांपर्यंत शिक्षण पोहोचले, असेही त्यांनी म्हटले. २०२२ पर्यंत दीक्षा प्लॅटफॉर्मवर ५०० कोटींहून अधिक लर्निंग सेशन्सची नोंद झाली.

ज्या घटकांना शिक्षणाची सर्वात जास्त गरज आहे, त्यांच्यापर्यंत ऑनलाइन शिक्षणाची सगळी साधने पोहोचवणे, हा सरकारचा प्रयत्न असल्याचे मोदी यांनी नमूद केले.

दीक्षा हे एक डिजिटल प्लॅटफॉर्म आहे. शाळेच्या पुस्तकांतील क्यूआर कोड, ऑनलाइन अभ्यास आणि शिक्षक प्रशिक्षण यासाठी त्याचा वापर होतो. पाठ्यपुस्तकांतील मजकुरापासून व्हिडिओ, परस्परसंवादी सामग्री, कोर्सेस आणि इतर डिजिटल शैक्षणिक साहित्य तिथे मिळते. शिक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील एनसीईआरटीच्या (NCERT) पुढाकाराने आणि सीआयईटीच्या (CIET) सहकार्याने हे विकसित करण्यात आले. त्याची सुरुवात २०१७ मध्ये झाली.

सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, दीक्षा हे असे ठिकाण आहे जिथे विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि इतर संबंधित लोकांना शिक्षणाशी जोडलेले डिजिटल साहित्य मिळते. तो 'पीएम ई-विद्या' (PM e-VIDYA) चा प्रमुख भाग आहे आणि शालेय शिक्षणासाठी 'वन नेशन, वन डिजिटल प्लॅटफॉर्म' म्हणून वापरला जातो. तो एखाद्या इयत्तेपुरता किंवा बोर्डापुरता मर्यादित नाही. अधिकृत माहितीनुसार, प्राथमिक शालेय शिक्षणापासून उच्च माध्यमिक स्तरापर्यंतचे, म्हणजेच के-१२ (K-12) चे डिजिटल लर्निंग मटेरियल दीक्षावर आहे. त्यात NCERT, CBSE, NIOS तसेच राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या बोर्डांशी संबंधित साहित्याचाही समावेश आहे.

दीक्षावरचे कोर्सेस वेगवेगळ्या प्रकारे शोधता आणि पाहता येतात. ते विद्यार्थ्यांच्या रिव्हिजन प्रोग्रामसाठी आहेत, तसेच शिक्षकांची क्षमता वाढवण्यासाठी आणि त्यांच्या व्यावसायिक विकासासाठीही आहेत. कोर्सेस वेगवेगळ्या विषयांचे असल्यामुळे विद्यार्थी फक्त कोर्सेसच नाही, तर आपला वर्ग आणि विषय यानुसार अभ्यासाचे इतर डिजिटल साहित्यही शोधू शकतो.

दीक्षाची एक अतिशय उपयुक्त सोय म्हणजे क्यूआर कोड असलेली एनर्जाइज्ड टेक्स्टबुक्स (पाठ्यपुस्तके). अनेक पाठ्यपुस्तकांत छापलेला क्यूआर कोड दीक्षा ॲप किंवा पोर्टलवरून स्कॅन केला की त्या धड्याशी संबंधित डिजिटल सामग्री उघडते. त्यात व्हिडिओ, इन्टरएक्टिव्ह सामग्री आणि इतर शैक्षणिक साहित्य मिळू शकते. विद्यार्थी पुस्तकात जो अध्याय वाचतो आहे, त्याचेच डिजिटल साहित्य थेट त्याच्यापर्यंत पोहोचते. त्यासाठी त्याला इंटरनेटवर वेगळे शोधावे लागत नाही.

दीक्षाचा वापर विद्यार्थी, शिक्षक, पालक, शाळा प्रमुख, शाळा अधिकारी आणि इतर वापरकर्ते करू शकतात. मात्र प्रत्येक कोर्ससाठी पात्रता आणि सहभागाचे नियम सारखे नसतात. विशिष्ट कोर्सचा क्रिएटर किंवा मेंटर त्यात कोण सहभागी होऊ शकते, हे ठरवू शकतो. लॉगिन न केलेले पाहुणे (गेस्ट) वापरकर्तेही दीक्षावरचा बराच मजकूर पाहू शकतात. पण कोर्समध्ये औपचारिकपणे सहभागी होण्यासारख्या सुविधांसाठी सहसा नोंदणी (रजिस्ट्रेशन) आणि लॉगिन करावे लागते.