चीनची सोने खरेदी सुरूच, साठा २,४१० टनांवर; डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न

चीनची मध्यवर्ती बँक पीपल्स बँक ऑफ चायना (PBOC) गेल्या २३ महिन्यांपासून सतत सोने खरेदी करत आहे. वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या (WGC) ताज्या अहवालानुसार सप्टेंबरमध्ये देशाचा सोन्याचा साठा वाढून २,४१० टन झाला आहे. हा आजवरचा सर्वाधिक आकडा आहे.

एकट्या सप्टेंबर महिन्यात चिनी मध्यवर्ती बँकेने २३ टन सोने घेतले. ऑक्टोबर २०२३ नंतर एका महिन्यात झालेली ही सर्वात मोठी खरेदी आहे. या वर्षाच्या पहिल्या नऊ महिन्यांत चीनने एकूण १०३ टन सोने तिजोरीत जमा केले आहे. जुलै ते सप्टेंबर या तिसऱ्या तिमाहीत चीनने ६३ टन सोने खरेदी केले.

सध्या चीनच्या एकूण परकीय चलन साठ्यात सोन्याचा वाटा ८.५ टक्के आहे. अमेरिकन डॉलरच्या मूल्यातील चढ-उतार आणि परकीय मालमत्तेतील घसरण यामुळे सप्टेंबरमध्ये चीनचा परकीय चलन साठा २ टक्क्यांनी घटून ३.८ ट्रिलियन डॉलरवर आला. तरीही सोन्याच्या साठ्यामुळे अर्थव्यवस्थेला भक्कम सुरक्षा कवच मिळाले आहे.

या खरेदीमागचे सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व टप्प्याटप्प्याने कमी करणे, असे आर्थिक विश्लेषकांचे म्हणणे आहे. त्यांच्या मते सोने ही अशी जागतिक मालमत्ता आहे जी दुसऱ्या कोणत्याही देशाच्या सरकारचे किंवा वित्तीय संस्थेचे दायित्व नसते. परकीय साठा अमेरिकन डॉलर किंवा अमेरिकन ट्रेझरी बाँड्समध्ये ठेवला, तर त्याचे मूल्य अमेरिकेची आर्थिक धोरणे आणि राजकीय स्थैर्य यांवर अवलंबून राहते.

अमेरिकेवर सध्या मोठे सरकारी कर्ज आहे आणि अर्थसंकल्पीय तूटही वाढत आहे. त्यामुळे डॉलरच्या भविष्याबद्दल जागतिक पातळीवर चिंता व्यक्त होत आहे. जगभरातील देशांनी अमेरिकन रोख्यांतील गुंतवणूक कमी केली, तर अमेरिकेसाठी कर्ज घेणे महाग होईल आणि डॉलरवर प्रचंड दबाव येईल. या संभाव्य धोक्यापासून बचाव करण्यासाठी चीनने सोन्याला सुरक्षित पर्याय म्हणून निवडले आहे.

चीनचे धोरण केवळ मध्यवर्ती बँकेच्या तिजोरीपुरते मर्यादित नाही. हाँगकाँगला सोन्याच्या प्रत्यक्ष व्यापारासाठी (Physical Gold Trading) आणि पेमेंट सेटलमेंटसाठी जगातील सर्वात मोठे केंद्र बनवण्याचा चीन प्रयत्न करत आहे. त्यासाठी तिथे सोन्याची साठवणूक क्षमता वाढवली जात आहे. तसेच चिनी चलन असलेल्या युआनमध्ये (Yuan) सोन्याचे व्यवहार करता यावेत म्हणून आधुनिक वायदे बाजार सिस्टीम विकसित केली जात आहे.

आतापर्यंत आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्याची किंमत प्रामुख्याने डॉलरमध्ये ठरते आणि व्यवहारही डॉलरमध्येच होतात. सोन्याचा आंतरराष्ट्रीय व्यापार युआनमध्ये सुरू झाला, तर जागतिक व्यापारात चिनी चलनाचे महत्त्व खूप वाढेल. अमेरिका आणि पाश्चिमात्य देशांच्या बँकिंग प्रणालीवर अवलंबून न राहता इतर देशांना व्यापाराचा नवा आणि सुरक्षित मार्ग मिळेल.

सरकार आणि मध्यवर्ती बँकच नव्हे, तर चीनमधील सर्वसामान्य नागरिक आणि किरकोळ गुंतवणूकदारही सोन्यात मोठी गुंतवणूक करत आहेत. स्थानिक शेअर बाजारातील अनिश्चितता आणि सरकारी रोख्यांवरील (Bonds) घटता परतावा यामुळे ते गोल्ड ईटीएफकडे (Gold ETFs) वळले आहेत. सप्टेंबरमध्ये चिनी गोल्ड ईटीएफमध्ये ११ टन सोन्याची भर पडली. त्यामुळे तिसऱ्या तिमाहीत एकूण ईटीएफ होल्डिंग ३०४ टनांच्या विक्रमी उच्चांकावर गेले.

दुसरीकडे, सोन्याच्या गगनाला भिडलेल्या किमतींमुळे दागिन्यांच्या घाऊक मागणीत घट दिसली. तिसऱ्या तिमाहीत चीनमधील सोन्याच्या दागिन्यांची घाऊक मागणी २३४ टन राहिली, जी गेल्या वर्षीच्या तुलनेत २१ टक्क्यांनी कमी आहे. तरीही मध्यवर्ती बँकेची सतत खरेदी आणि ईटीएफमधील गुंतवणूक यामुळे सोन्याची एकूण मागणी मजबूत आहे. तज्ज्ञांच्या मते डॉलरचे वर्चस्व लगेच संपणार नाही, पण चीनच्या या आक्रमक धोरणामुळे भविष्यातील जागतिक आर्थिक व्यवस्थेची रूपरेषा बदलू लागली आहे.