बिकिनी ॲटोलवर २३ अणुचाचण्यांनंतर आता प्रवाळ आणि सागरी जीव पुन्हा दिसू लागले

पॅसिफिक महासागरातील बिकिनी ॲटोल हे नाव आजवर अणुशस्त्रांच्या विनाशाशी जोडले गेले होते. आता तिथूनच एक धक्का देणारी बातमी समोर आली आहे. नुकत्याच झालेल्या सागरी संशोधनातून निसर्गाच्या एका वेगळ्याच ताकदीचा खुलासा झाला आहे आणि त्यामुळे जगभरातील वैज्ञानिक चकित झाले आहेत.

दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिकेने १९४६ ते १९५८ या काळात मार्शल बेटांचा भाग असलेल्या बिकिनी ॲटोलवर तब्बल २३ अणुचाचण्या केल्या होत्या. या स्फोटांमुळे तिथल्या निसर्गाचे संतुलन ढासळले. जमीन आणि पाणी विषारी किरणोत्सर्गाने प्रदूषित झाले आणि स्थानिक रहिवाशांना आपले मूळ घर सोडून कायमचे विस्थापित व्हावे लागले. अनेक दशके हा निर्जन प्रदेश 'अणुविनाशाची स्मशानभूमी' म्हणून ओळखला जात होता.

या २३ चाचण्यांपैकी १९५४ मधील 'कासल ब्राव्हो' (Castle Bravo) हा हायड्रोजन बॉम्बचा स्फोट सर्वात भयंकर होता. तो हिरोशिमावर टाकलेल्या बॉम्बपेक्षा हजार पटीने जास्त शक्तिशाली होता. त्यामुळे बेटाचे भौगोलिक स्वरूपच पूर्णपणे बदलले. माती, हवा, पिण्याचे पाणी आणि संपूर्ण अन्नसाखळी किरणोत्सर्गाने व्यापली गेली.

स्थानिक रहिवासी पुन्हा परत येऊ, या आशेने तिथून बाहेर पडले होते. पण अणुप्रदूषण इतके गंभीर होते की त्यांना आपल्या मातृभूमीत कधीच परतता आले नाही. स्फोट थांबल्यानंतरही किरणोत्सर्ग बराच काळ टिकून राहिला आणि हे बेट मानवी वापरासाठी पूर्णपणे अयोग्य असल्याचे घोषित करण्यात आले होते.

आता स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील हॉपकिन्स मरीन स्टेशनचे संचालक डॉ. स्टीफन पालुंबी (Stephen Palumbi) आणि त्यांच्या सागरी जीवशास्त्रज्ञांच्या पथकाने या निर्जन ॲटोलच्या खाडीत संशोधन केले. त्यांच्या हाती लागलेले पुरावे पाहून ते थक्क झाले. बिकिनी बेटाच्या आजूबाजूच्या समुद्रात विविध प्रजातींचे मासे, ट्युना, शार्क आणि विशेषतः महाकाय प्रवाळांच्या (Coral Reefs) मोठ्या वसाहती मोठ्या प्रमाणात वाढलेल्या दिसल्या.

मासे किंवा शार्कसारखे जीव प्रदूषित पाण्यातून पोहत सुरक्षित ठिकाणी जाऊ शकतात. प्रवाळ मात्र एकाच जागी स्थिर राहून वाढतात. त्यामुळे विषारी किरणोत्सर्गी पाण्यात प्रवाळ कसे जन्माला आले आणि अनेक दशके त्यांनी स्वतःचा बचाव कसा केला, हा प्रश्न शास्त्रज्ञांना बुचकळ्यात टाकणारा ठरला आहे.

साधारणपणे जास्त पातळीच्या किरणोत्सर्गामुळे सजीवाच्या पेशींमधील डीएनए (DNA) नष्ट होतो किंवा त्यात घातक म्युटेशन (Genetic Mutation) होऊन कर्करोगासारखे गंभीर आजार होतात. मात्र बिकिनी ॲटोलमधील प्रवाळांच्या अभ्यासातून असे दिसले आहे की अणुचाचण्यांनंतर सुमारे एका दशकाने या प्रवाळांची वाढ पुन्हा सुरू झाली असावी. डॉ. स्टीफन पालुंबी यांच्या मते, सतत पर्यावरणाचा ताण आणि जैविक संकट झेलणाऱ्या प्रजाती पिढ्यानपिढ्या स्वतःमध्ये अशी विशिष्ट जनुकीय वैशिष्ट्ये विकसित करतात, जी त्यांना प्रतिकूल परिस्थितीतही टिकून राहायला मदत करतात.

तिथे टिकून राहिलेले हे प्रवाळ किरणोत्सर्गाला पूर्णपणे प्रतिकारक्षम आहेत की त्यांनी पेशी दुरुस्तीची एखादी खास जैविक यंत्रणा विकसित केली आहे, याचा शोध घेण्याचे काम अजून प्राथमिक टप्प्यात आहे. वैज्ञानिकांना या प्रवाळांची डीएनए दुरुस्त करण्याची आणि किरणोत्सर्गाशी लढण्याची नैसर्गिक क्षमता समजली, तर भविष्यात मानवातील कर्करोगावरील उपचार (Cancer Research) आणि पेशी संरक्षणाशी संबंधित वैद्यकीय संशोधनाला अत्यंत महत्त्वाची दिशा मिळू शकते.

थोडक्यात, मानवाच्या विनाशकारी अणुअस्त्रांनी उद्ध्वस्त केलेल्या बिकिनी ॲटोलमध्ये निसर्गाने दाखवलेली ही पुनरुज्जीवनाची ताकद मानवजातीला चकित करणारी आणि निसर्गाच्या अगाध क्षमतेची साक्ष देणारी ठरली आहे.