भारतीयांमधील मधुमेहामागे साखरेव्यतिरिक्त सहा कारणे, 60 तज्ज्ञांच्या अभ्यासात नोंद

भारतात मधुमेहाचे रुग्ण झपाट्याने वाढत असताना, इथल्या रुग्णांमध्ये हा आजार नेमका कोणत्या वेगळ्या पद्धतीने दिसतो याबाबत एक महत्त्वाचा अभ्यास पुढे आला आहे. डॉ. रेड्डीज लॅबोरेटरीज लिमिटेड आणि नेस्ले इंडिया लिमिटेड यांच्या संयुक्त उपक्रमातून, म्हणजे डॉ. रेड्डीज आणि नेस्ले हेल्थ सायन्स लिमिटेड यांनी हा अभ्यास केला असून तो "Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity" या आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला आहे. फक्त रक्तातील ग्लुकोज सांभाळणे एवढ्यापुरता विचार न करता, भारतीय रुग्णांच्या मेटाबॉलिझम, पोषण आणि जीवनशैलीशी निगडित प्रत्यक्ष परिस्थितीला अनुसरून पोषण आराखडा हवा, अशी गरज या पत्रिकेत मांडण्यात आली आहे.

देशभरातल्या 60 एंडोक्राइनोलॉजिस्ट आणि डायबेटोलॉजिस्ट डॉक्टरांची मते या अभ्यासासाठी घेतली गेली. त्यांच्या निरीक्षणांवरून भारतीय मधुमेह रुग्णांची वेगळी वैशिष्ट्ये तपासली गेली आणि रोजच्या क्लिनिकल प्रॅक्टिसमध्ये पोषण व्यवस्थापन कसे सुधारता येईल, याविषयी व्यावहारिक मुद्दे मांडले गेले. जगात सर्वाधिक मधुमेह रुग्ण असणाऱ्या देशांत भारताचा समावेश होतो, हे या अभ्यासाच्या पार्श्वभूमीवर नमूद करण्यात आले. सर्वेक्षणातील 98% तज्ज्ञांनी मान्य केले की भारतीय मधुमेहाची काही ठराविक वैशिष्ट्ये आहेत, ज्यासाठी वेगळी पोषण रणनीती लागते, तर 86% तज्ज्ञांच्या मते ही वैशिष्ट्ये ओळखणे मधुमेह व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते.

याच सर्वेक्षणानुसार, भारतीय मधुमेह रुग्णांमध्ये आढळणाऱ्या ठळक बाबींमध्ये जास्त कार्बोहायड्रेट खाणे (82% तज्ज्ञांच्या मते), पोटाभोवती चरबी साठणे म्हणजे सेंट्रल ओबेसिटी (78%), इन्सुलिन रेझिस्टन्स (76%), प्रथिनांचे अपुरे सेवन (75%), स्नायूंचे प्रमाण कमी असणे म्हणजे लो लीन मसल मास (69%) आणि आनुवंशिक कारणे (67%) यांचा समावेश आहे. रुग्णांसाठी पोषण योजना आखताना हे सहा घटक लक्षात घेणे गरजेचे असल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.

मधुमेह आणि लठ्ठपणा यांचा एकत्रित संबंध, ज्याला "डायबेसिटी" म्हणतात, हा या अभ्यासातला आणखी एक ठळक मुद्दा आहे. 61% डॉक्टरांनी सांगितले की त्यांच्याकडे येणाऱ्या मधुमेह रुग्णांपैकी निम्म्याहून जास्त रुग्ण ओव्हरवेट किंवा लठ्ठ आहेत. दुसरीकडे, आहाराचे पालन दीर्घकाळ टिकवणे हे मोठे आव्हान असल्याचेही समोर आले, कारण बहुतांश तज्ज्ञांच्या मते 25% पेक्षा जास्त रुग्ण सहा महिने किंवा त्याहून जास्त काळ आहारविषयक सूचना नीट पाळत नाहीत.

Diabetes India च्या मानद सचिव आणि RSSDI च्या माजी अध्यक्ष डॉ. बंशी साबू यांनी या निष्कर्षांवर भाष्य केले. त्या म्हणाल्या की, डायबेसिटी आणि आहाराचे पालन याबाबतचे निष्कर्ष दीर्घकाळ मधुमेह सांभाळताना डॉक्टरांसमोर असलेल्या दोन मोठ्या आव्हानांकडे लक्ष वेधतात. अनेक रुग्ण एकाचवेळी जास्तीचे वजन आणि पोषणातील कमतरता या दोन्हींचा सामना करत असतात, तर आहारातले बदल महिनोंमहिने टिकवणे कठीण जाते. त्यामुळे डॉक्टरांनी फक्त पथ्ये सांगण्यापेक्षा, रुग्ण रोजच्या जगण्यात प्रत्यक्ष पाळू शकतील अशा पद्धतींवर भर द्यायला हवा, असे त्यांनी सांगितले. साध्य होतील असे आहारातले बदल, पुरेसे पोषण आणि नियमित पाठपुरावा यातूनच दीर्घकालीन मधुमेह व्यवस्थापन सुधारू शकते, असेही त्या म्हणाल्या.

या अभ्यासात वैयक्तिक पातळीवरील मेडिकल न्यूट्रिशन थेरपीची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे, तसेच ठराविक रुग्णगटांसाठी क्लिनिकली सिद्ध झालेल्या डायबिटीज-स्पेसिफिक न्यूट्रिशन फॉर्म्युलाच्या वापराबाबतही तज्ज्ञांनी मार्गदर्शन दिले आहे. डॉ. रेड्डीज नेस्ले हेल्थ सायन्सचे मेडिकल अँड सायंटिफिक अफेयर्स प्रमुख डॉ. नंदन जोशी यांच्या मते, भारतातील मधुमेहावर मेटाबॉलिक, पोषण आणि जीवनशैलीशी संबंधित वेगळे घटक परिणाम करतात, त्यामुळे पोषण व्यवस्थापनासाठी वेगळा दृष्टिकोन लागतो. क्लिनिकल मार्गदर्शक तत्त्वे उपचाराचा पाया देतात, पण भारतीय रुग्णांच्या प्रत्यक्ष परिस्थितीला साजेसे व्यावहारिक मार्गदर्शनही डॉक्टरांना हवे असते, असे ते म्हणाले. देशभरातील तज्ज्ञांची मते एकत्र आणून हा अभ्यास पुरावे आणि प्रत्यक्ष व्यवहार यामधील अंतर कमी करण्यास मदत करतो, असेही डॉ. जोशी यांनी सांगितले.

एकंदरीत या निष्कर्षांवरून भारतातील मधुमेह व्यवस्थापनाचा रोख फक्त रक्तातील ग्लुकोजपुरता मर्यादित न ठेवता, लठ्ठपणा, स्नायूंचे आरोग्य, पोषणाचा दर्जा, रुग्णांचे आहारपालन आणि दीर्घकालीन मेटाबॉलिक परिणाम यांवरही वाढवायला हवा, अशी गरज पुढे आली आहे.