गणपती विसर्जनावेळी शिदोरी बांधण्याची प्रथा का पाळली जाते?

गणेशोत्सव आला की भक्ती, जल्लोष आणि आनंदाबरोबरच बाप्पाला निरोप देतानाचा हळवा क्षणही आठवतो. दीड दिवस, पाच दिवस किंवा इतर कुठल्याही दिवशी गणपतीचं विसर्जन करताना आरती, नैवेद्य आणि उत्तरपूजा केली जाते. त्यानंतर 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' असा गजर करत लाडक्या बाप्पाला निरोप दिला जातो. पण महाराष्ट्रातल्या काही घरांत या निरोपाच्या वेळी आणखी एक जिव्हाळ्याची प्रथा दिसते, ती म्हणजे विसर्जनाला निघालेल्या बाप्पाला शिदोरी बांधून देणे.

शिदोरी हा शब्द आधीच्या गावाकडच्या आणि पारंपरिक राहणीशी जोडलेला आहे. कोणी घरातून लांबच्या प्रवासाला निघालं, की वाटेत खायला घरचे काही पदार्थ बांधून दिले जात असत. या अन्नाच्या पुरचुंडीला शिदोरी म्हणतात. प्रवासात भूक लागली की घरून दिलेलं खावं, ही साधी भावना त्यामागे असतेच, पण त्यासोबत घरच्यांचं प्रेम, काळजी आणि आपुलकीही त्यात सामावलेली असते.

हीच भावना गणपती विसर्जनाच्या प्रथेशी जोडली जाते. भक्तांच्या श्रद्धेप्रमाणे, गणेशोत्सवासाठी घरी आलेले बाप्पा विसर्जनानंतर आपल्या मूळ स्थानी म्हणजे कैलासाकडे परत जातात. त्यामुळे बाप्पा आता प्रवासाला निघालेत, या भावनेतून त्यांच्यासोबत खायचे पदार्थ शिदोरीच्या रूपात दिले जातात.

यामागे बाप्पाला प्रत्यक्ष अन्नाची गरज आहे, असा कुठलाही धार्मिक सिद्धांत नाही. उलट शिदोरी हे भक्ताच्या भावनेचं प्रतीक मानलं जातं. घरातली एखादी व्यक्ती किंवा लाडका पाहुणा प्रवासाला निघाला की त्याला वाटेत खायला काहीतरी दिलं जातं, त्याच आपुलकीने बाप्पालाही निरोप देताना शिदोरी दिली जाते. गणपतीला घरचा सदस्य किंवा लाडका पाहुणा मानण्याची भावना अनेक भक्तांच्या मनात असते, आणि त्यातून बाप्पाचा प्रवास सुखाचा व्हावा, त्यांना कुठलीही अडचण येऊ नये आणि पुढच्या वर्षी लवकर यावं, अशी इच्छा व्यक्त होते.

शिदोरीत नेमकं काय ठेवावं, यासाठी महाराष्ट्रभर एकच ठरलेला नियम नाही. ही प्रथा घर, गाव, प्रदेश आणि स्थानिक रिवाजाप्रमाणे बदलते. काही ठिकाणी दहीभात किंवा दहीपोहे ठेवले जातात, तर काही घरांत लाडू, गूळ-खोबरं, पोहे, लाह्या किंवा इतर घरगुती पदार्थ शिदोरीत ठेवले जातात. उपलब्धता आणि घरच्या परंपरेनुसार पदार्थ निवडले जातात, त्यामुळे पदार्थांची ठराविक यादी नाही. मुख्य मुद्दा पदार्थांपेक्षा त्यातून व्यक्त होणारी भावना आहे.

भारतीय संस्कृतीत प्रवासाला निघणाऱ्या व्यक्तीला काहीतरी खायला देण्याची परंपरा खूप जुनी आहे. प्रवास लहान असो वा मोठा, निघताना हातात खायची वस्तू देणं ही काळजी आणि प्रेम व्यक्त करण्याची पद्धत मानली जाते. गणपतीला घरचा सदस्य किंवा लाडका पाहुणा मानण्याच्या भावनेतूनच शिदोरी देण्याची प्रथा रुजली असल्याचं मानलं जातं. त्यामुळे बाप्पासोबत शिदोरी देणं म्हणजे नुसतं अन्न देणं नव्हे, तर 'तुम्ही पाहुणे म्हणून आलात, आता परत निघालात, आमच्या घरची ही प्रेमाची भेट स्वीकारा' अशी प्रतीकात्मक भावना त्यामागे असते.

गणपती विसर्जनावेळी शिदोरी देणं हा सगळीकडे बंधनकारक असलेला धार्मिक विधी नाही. शिदोरी दिली नाही तर विसर्जनाची पूजा अपुरी राहते, असा कुठलाही सार्वत्रिक नियम नाही. ही प्रथा काही घरांत आणि स्थानिक पातळीवर जपलेली श्रद्धा आणि लोकपरंपरा आहे. ज्या घरात पिढ्यानपिढ्या शिदोरी देण्याची पद्धत आहे, तिथे ती श्रद्धेने पाळली जाते, तर काही घरांत उत्तरपूजा, आरती आणि नैवेद्य करून विधिवत विसर्जन केलं जातं. त्यामुळे शिदोरी देणं किंवा न देणं हे प्रत्येक घरच्या श्रद्धेवर आणि परंपरेवर अवलंबून असतं.

गणपती विसर्जनावेळी बांधली जाणारी शिदोरी दिसायला साधी अन्नाची पुरचुंडी असली, तरी तिच्यामागे मोठी भावना दडलेली आहे. बाप्पा घरी आले, काही दिवस भक्तांसोबत राहिले आणि आता परतीच्या प्रवासाला निघालेत, या भावनेतून त्यांना प्रेमाने शिदोरी दिली जाते. या प्रथेचा गाभा अन्न नसून प्रेम, आदर, आपुलकी आणि निरोपाची भावना हाच आहे.