अनंत चतुर्दशी २०२६: १४ गाठींचा अनंत धागा बांधण्याचं नेमकं महत्त्व काय

दरवर्षी भाद्रपद महिन्यातल्या शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेनंतर येणाऱ्या चतुर्दशीला अनंत चतुर्दशी साजरी केली जाते. या दिवशी भगवान विष्णूच्या अनंत रूपाची पूजा करतात आणि सोबतच गणपती बाप्पाला मोठ्या थाटामाटात निरोप दिला जातो. यंदा हा सण २५ सप्टेंबर रोजी येतोय. या दिवशी गणेश विसर्जनासोबतच विश्वकर्मा पूजा देखील साजरी होणार आहे.

अनंत चतुर्दशी ही दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस मानला जातो. गणेशोत्सव सुरू झाल्यापासून घरोघरी आणि मंडळांमध्ये दहा दिवस बाप्पाची स्थापना केलेली असते, आणि याच दहाव्या दिवशी विधीपूर्वक गणपतीची पूजा करून त्याचं विसर्जन केलं जातं. त्याचबरोबर याच दिवशी विष्णूचीही पूजा केली जाते. ही पूजा झाल्यावर स्त्रिया डाव्या हातावर आणि पुरुष उजव्या हातावर चौदा गाठींचा अनंत धागा बांधतात. या दिवशी विष्णूची विधीवत पूजा करणं खूप शुभ मानलं जातं, आणि त्यामुळेच घराघरात या दिवशी विष्णूच्या पूजेला विशेष महत्त्व दिलं जातं.

पूजेची पद्धत साधी सरळ आहे. सकाळी लवकर उठून आंघोळ करून स्वच्छ कपडे घालायचे. एका छोट्या पाटावर किंवा चौरंगावर पिवळं कापड पसरवायचं आणि त्यावर विष्णू आणि लक्ष्मी मातेची मूर्ती ठेवायची. त्यानंतर विष्णूचं ध्यान करायचं आणि शक्य असेल तर त्या दिवशी उपवास धरायचा. घरातल्या प्रत्येक सदस्याच्या नावाने तितकेच अनंत रक्षा सूत्र विष्णूला अर्पण करायचे, म्हणजे घरात जितकी माणसं असतील तितकीच सूत्रं देवाला वाहायची अशी ही पद्धत आहे.

पूजा झाल्यावर हा अनंत धागा हातावर बांधण्याची प्रथा आहे. पूजेच्या वेळीच हा धागा पवित्र केला जातो आणि परंपरेप्रमाणे पुरुष तो उजव्या हातावर तर स्त्रिया डाव्या हातावर बांधतात. हा धागा बांधणं हा या पूजेतला सगळ्यात महत्त्वाचा भाग मानला जातो, आणि त्यामुळेच याला अनंत सूत्र किंवा अनंत दोरा असंही म्हटलं जातं.

या धाग्याला साधारणपणे चौदा गाठी असतात आणि या गाठींचं खास महत्त्व सांगितलं जातं. या चौदा गाठी चौदा लोकांचं प्रतीक मानल्या जातात, आणि भगवान विष्णू हे या सगळ्या लोकांचे रक्षक मानले जातात. त्यामुळेच अनंत सूत्रातल्या या चौदा गाठींना विष्णूच्या अनंत स्वरूपाशी जोडलं जातं. धार्मिक ग्रंथांमध्ये या चौदा लोकांचं वर्णन केलेलं आहे, आणि त्यात सात ऊर्ध्वलोक आणि सात अधोलोक असल्याचं सांगितलं आहे. म्हणजे या चौदा गाठींपैकी सात गाठी ऊर्ध्वलोकाचं आणि सात गाठी अधोलोकाचं प्रतीक मानल्या जातात, आणि याच कारणामुळे हा धागा बांधण्याला इतकं धार्मिक महत्त्व दिलं जातं.