संकटात पायलट कसा सावरतो? CPL, 200 तासांचे उड्डाण आणि सिम्युलेटर सरावाची माहिती

कॅप्टन स्मित मच्छार (Smit Machchhar) यांच्यावर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यासह जगभरातून कौतुकाचा वर्षाव होत आहे. त्यांची कामगिरी पाहता अतुलनीय शौर्यासाठी त्यांना भारताचा सर्वोच्च शांतताकालीन शौर्य पुरस्कार असलेला 'अशोक चक्र' (Ashok Chakra) द्यावा, अशी पहिली मोठी मागणी महाराष्ट्रातून करण्यात आली आहे. या निमित्ताने पायलट कसे घडतात आणि त्यांच्या प्रशिक्षणात नेमके काय शिकवले जाते, ते पाहूया.

हजारो फूट उंचीवर विमान उडत असताना अचानक तांत्रिक बिघाड झाला, इंजिनमध्ये अडचण आली किंवा खराब हवामानामुळे बाहेरचे काहीच दिसेनासे झाले, तर काही सेकंदांत घेतलेला निर्णय शेकडो प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. म्हणूनच व्यावसायिक वैमानिकांना फक्त विमान उडवायला शिकवले जात नाही. आणीबाणीच्या वेळी ठरलेल्या प्रक्रियेनुसार निर्णय कसा घ्यायचा, याचेही कडक प्रशिक्षण त्यांना दिले जाते.

भारतात Commercial Pilot Licence (CPL) मिळवायची असेल, तर उमेदवाराला DGCA ने ठरवलेल्या पात्रतेच्या आणि प्रशिक्षणाच्या अटी पूर्ण कराव्या लागतात. बारावी विज्ञान शाखेतून झालेली नसेल, तर Physics आणि Mathematics हे विषय मान्यताप्राप्त बोर्डामार्फत पूर्ण करण्याचा पर्याय उपलब्ध असू शकतो. अर्ज करण्याआधी DGCA च्या ताज्या पात्रता नियमांची खात्री करून घेणे गरजेचे आहे. वैद्यकीय पात्रताही तितकीच महत्त्वाची आहे. दृष्टी, ऐकण्याची क्षमता, हृदय आणि एकूण शारीरिक आरोग्य तपासले जाते, आणि प्रशिक्षण व परवान्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर DGCA medical assessment पूर्ण करावे लागते.

CPL साठी फ्लाइंग ट्रेनिंग हा मुख्य टप्पा आहे. DGCA च्या नियमानुसार साधारणतः किमान 200 तासांचा flying experience पूर्ण करावा लागतो. त्यात solo, cross-country, instrument आणि इतर ठरलेल्या flying requirements येतात. याशिवाय Air Navigation, Aviation Meteorology, Air Regulations आणि विमानाशी संबंधित तांत्रिक विषयांचा अभ्यास करून आवश्यक परीक्षा उत्तीर्ण व्हाव्या लागतात.

प्रशिक्षणाची सुरुवात ग्राउंड स्कूलपासून होते. तिथे विमान कसे चालते, हवामानाचा उड्डाणावर काय परिणाम होतो, नेव्हिगेशन कसे करतात, हवाई वाहतुकीचे नियम कोणते आणि विमानातील विविध तांत्रिक यंत्रणा कशा काम करतात, हे शिकवले जाते. त्यानंतर Instrument Flying खूप महत्त्वाचे ठरते. रात्रीचा अंधार, दाट धुके किंवा खराब हवामानामुळे बाहेरचे दिसत नसताना, विमानातील instruments आणि ठरलेल्या procedures च्या आधारे विमान ताब्यात ठेवण्याचे प्रशिक्षण वैमानिकाला दिले जाते.

पायलट प्रशिक्षणातला सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे सिम्युलेटर ट्रेनिंग. खरे विमान आणि प्रवाशांना धोका न होऊ देता वेगवेगळ्या आणीबाणीच्या परिस्थितींचा सराव सिम्युलेटरमध्ये करता येतो. इंजिनमध्ये बिघाड, आग किंवा धूर, खराब हवामान, instrument failure आणि इतर abnormal किंवा emergency परिस्थिती तयार करून crew कडून योग्य procedure चा वारंवार सराव करून घेतला जातो. त्यामुळे प्रत्यक्ष संकट आले की पायलटला checklist, cockpit coordination आणि decision-making यांचा प्रभावी वापर करता येतो.

आजच्या विमान वाहतुकीत Crew Resource Management (CRM) महत्त्वाचे मानले जाते. कॅप्टन आणि फर्स्ट ऑफिसर यांच्यातला संवाद, workload management, परिस्थितीचे आकलन, निर्णयक्षमता आणि ATC शी समन्वय यांवर त्यात भर असतो. एअरलाइनच्या पायलटना विमानाच्या प्रकारानुसार type rating आणि कंपनीचे प्रशिक्षणही पूर्ण करावे लागते. तरीही शिक्षण संपत नाही, कारण नियमित recurrent training आणि proficiency checks मधून त्यांच्या कौशल्यांची तपासणी होत राहते.

पगाराबद्दल सांगायचे तर, तो एअरलाइन, अनुभव, seniority, विमानाचा प्रकार, domestic किंवा international operations आणि कराराचे स्वरूप यांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतो. त्यामुळे तो Rs 50 हजारांपासून Rs 15 लाख प्रतिमहिना या मर्यादेत असू शकतो. प्रत्यक्ष पगारात या घटकांनुसार फरक पडू शकतो.

प्रशिक्षण संपले की लगेच कॅप्टन होता येत नाही. साधारणपणे आधी First Officer म्हणून अनुभव घ्यावा लागतो. त्यानंतर आवश्यक flying experience, airline requirements, command training आणि checks पूर्ण झाल्यावर वैमानिकाला Captain/Commander पदाची संधी मिळते.