आगरी समाजात भाद्रपदातील साखरचौथच्या गणपतीची खास परंपरा, जाणून घ्या महत्त्व

गणेशोत्सव म्हटलं की बाप्पाच्या आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा जल्लोष सगळ्यांच्याच डोळ्यासमोर येतो. पण महाराष्ट्रातल्या काही भागांत आणि काही समाजांत गणपतीशी जोडलेल्या स्थानिक परंपरा आजही तशाच जपल्या जातात. भाद्रपदातला साखरचौथचा गणपती हे त्याचंच एक उदाहरण. मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई या पट्ट्यातल्या आगरी समाजात या गणपतीला खास स्थान आहे.

ही परंपरा नेमकी सुरू कशी झाली, याची गोष्ट पेण आणि आजूबाजूच्या भागातल्या गणेशमूर्तिकारांशी जोडलेली आहे. भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या मुख्य गणेशोत्सवाच्या काळात आगरी समाजातले बरेच मूर्तिकार, कारखानदार आणि कामगार मूर्ती विकायला किंवा त्या पोहोचवायला गावाबाहेर असायचे. त्यामुळे मुख्य सणाच्या दिवशी स्वतःच्या घरी गणपती बसवणं किंवा सार्वजनिक उत्सवात सहभागी होणं त्यांना जमायचं नाही. मग काय, मुख्य गणेशोत्सव संपल्यावर, म्हणजे अनंत चतुर्दशीनंतर, भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातल्या संकष्टी चतुर्थीला - जिला साखरचौथ म्हणतात - हे मूर्तिकार आणि कामगार स्वतःच्या घरी गणपती आणून उत्सव साजरा करू लागले. यंदा हा गणपती संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी, म्हणजे मंगळवार 29 सप्टेंबरला घरोघरी येणार आहे, आणि दुसऱ्या दिवशी बुधवार 30 सप्टेंबरला त्याचं विसर्जन होईल.

भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातल्या चतुर्थीला गणेश चतुर्थी साजरी होते. त्यानंतर येणाऱ्या चतुर्थीशी संबंधित काही स्थानिक चालींमध्ये साखरचौथचा गणपती बसवला जातो. आगरी समाजातल्या काही घरांमध्ये याच दिवशी गणपतीची स्थापना किंवा पूजा करण्याची पद्धत आहे. 'साखरचौथ' या नावामागे स्थानिक बोलीभाषा, रीतिरिवाज आणि नैवेद्याशी निगडित वेगवेगळ्या समजुती सांगितल्या जातात, त्यामुळे या परंपरेचं स्वरूप गाव, कुटुंब आणि तिथल्या रूढीनुसार वेगळं असू शकतं.

आगरी समाजाचा इतिहास समुद्रकिनारा, शेती, मिठागरं आणि गावाकडच्या जगण्याशी घट्ट जोडलेला आहे. ठाणे, पालघर, रायगड आणि मुंबई परिसरातल्या आगरी समाजाने आपले अनेक पारंपरिक सण-उत्सव आजही टिकवून ठेवले आहेत, आणि साखरचौथचा गणपती हा त्यातलाच एक भाग मानला जातो. काही आगरी घरांमध्ये कुलपरंपरा आणि पूर्वजांपासून चालत आलेल्या पद्धतीनुसारच ही पूजा केली जाते.

आगरी समाजाच्या रोजच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींचा प्रभाव या नैवेद्यावरही दिसतो. साखरचौथच्या गणपतीला घरी बनवलेले गोड पदार्थ, फळं आणि पारंपरिक जिन्नस नैवेद्य म्हणून दाखवले जातात. मात्र हा नैवेद्य प्रत्येक घरात सारखाच असेल असं नाही, तो स्थानिक उपलब्धतेनुसार आणि घरच्या परंपरेनुसार बदलतो.

साखरचौथचा गणपती हा केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर आगरी समाजाच्या लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक ओळखीशी तो निगडित आहे. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या या प्रथा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचं काम कुटुंबातले आणि समाजातले ज्येष्ठ करत असतात. आजच्या शहरीकरणामुळे जगण्याच्या पद्धतीत बरेच बदल झाले असले, तरी ठाणे, नवी मुंबई, रायगड आणि आसपासच्या भागातल्या काही आगरी घरांमध्ये ही परंपरा श्रद्धेने पाळली जाते.

महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत गणपतीची भक्ती वेगवेगळ्या रूपात दिसते, आणि आगरी समाजातला साखरचौथचा गणपती ही त्याच वैविध्याची एक झलक आहे. मुख्य गणेशोत्सवासोबतच अशा स्थानिक परंपराही जपल्या जातात आणि त्यातून समाजाचा इतिहास, संस्कृती आणि श्रद्धा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचत राहते.