राज्यात दोन टोकांचे हवामान: मराठवाडा-विदर्भात उष्णता, कोकणात पावसाचा जोर

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (आयएमडी) केलेल्या नव्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या हवामानातले दोन उलट दिशेचे बदल समोर आले आहेत. राज्याच्या आतल्या भागातले काही प्रदेश जास्त उष्ण आणि कोरडे होत चालले आहेत. दुसरीकडे कोकण किनारपट्टीवर जोरदार पाऊस पडणाऱ्या हवामान क्षेत्राचा विस्तार होतोय. पाऊस आणि तापमानाचं हे बदलतं रूप पाहता शेती, पाण्याचं व्यवस्थापन आणि हवामानामुळे येणाऱ्या संकटांची तयारी यासमोरची आव्हानं वाढत आहेत, असं या निष्कर्षांतून दिसतं.

यंदाचा पावसाळा महाराष्ट्रासाठी कठीण गेला असतानाच हा इशारा आला आहे. २६ सप्टेंबरपर्यंत राज्यातल्या ३५८ तालुक्यांपैकी ३०५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला. हंगामातला पाऊस सरासरीपेक्षा १९ टक्के कमी पडला. एल निनोची स्थिती असलेल्या या वर्षात देशभरातल्या पावसातही १२.६ टक्क्यांची घट नोंदली गेली. एल निनोमुळे साधारणपणे नैऋत्य मोसमी पावसावर वाईट परिणाम होतो.

हा अभ्यास गेल्या सात दशकांतल्या हवामानाच्या आकडेवारीवर आधारलेला आहे. १९६१-१९९० आणि १९९१-२०२० या सलग ३० वर्षांच्या दोन कालखंडांत भारताच्या हवामान क्षेत्रांमध्ये काय फरक पडला, याचं विश्लेषण त्यात केलं आहे.

राज्याच्या आतल्या भागांत हवा जास्त उष्ण आणि कोरडी होत असताना पश्चिम किनारपट्टीवरचं चित्र वेगळं आहे. अभ्यासानुसार कोकण, गोवा, किनारी कर्नाटक आणि केरळमध्ये उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान क्षेत्र वाढतंय. या भागांत हंगामात खूप पाऊस पडतो. मोठ्या भौगोलिक पातळीवर पाहिलं तर उत्तर भारतातल्या मैदानी प्रदेशांत पावसाचं प्रमाण कमी होतंय, तर दक्षिण भारतात ते वाढतंय, असंही संशोधकांना दिसलं.

तापमान आणि पावसाचा हा बदलता कल पाहिला की एखाद्या प्रदेशात कोणती पिकं योग्य ठरतील, पेरणी कधी करावी आणि सिंचनासाठी किती पाणी लागेल, हे ठरवायला मदत होऊ शकते. जिथे तापमान जास्त आणि पाऊस कमी आहे, तिथे उपलब्ध पाणी जपून वापरणं आणि दुष्काळाला तोंड देण्याची तयारी ठेवणं जास्त महत्त्वाचं ठरणार आहे.

या निष्कर्षांवरून राज्यातल्या वेगवेगळ्या भागांसाठी वेगवेगळी धोरणं आखण्याची गरज दिसून येते. मराठवाडा आणि पश्चिम विदर्भात उष्णता व दुष्काळाशी सामना करण्याची ताकद वाढवणं आणि पिकांचं नियोजन सुधारणं गरजेचं आहे. हंगामातली पावसाची तूट, तसंच अतिवृष्टीसारखे पावसाशी जोडलेले इतर धोके, या सगळ्यांसाठी तयारी ठेवावी लागेल. शेती आणि पाणीसुरक्षेचे निर्णय घेताना पूर्ण राज्याची किंवा मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राची सरासरी हाच एकमेव आधार नसावा, यावरही अभ्यासात भर दिला आहे. शेजारच्या प्रदेशांतही हवामानाचं स्वरूप वेगळं असू शकतं.

आकडेवारीत पाहिलं तर १ जून ते ३० सप्टेंबर २०२६ या काळात राज्यात एकूण ८०४.४ मिमी पाऊस झाला, तर सरासरी ९९४.५ मिमी आहे. म्हणजे १९ टक्के तूट. मराठवाड्यात ही तूट सगळ्यात जास्त, म्हणजे ३९ टक्के आहे. छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, बीड, हिंगोली, नांदेड आणि लातूर हे जिल्हे त्यात येतात. कोकणासाठी आयएमडीने २२ ते २६ ऑक्टोबरपर्यंत मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगडला यलो अलर्ट दिला आहे.