३० सप्टेंबरला आंतरराष्ट्रीय अनुवाद दिन, भाषांमधली दरी मिटवणाऱ्यांचा सन्मान

जगात हजारो भाषा बोलल्या जातात. प्रत्येक भाषेची स्वतःची ओळख, सौंदर्य आणि इतिहास असतो. वेगवेगळ्या भाषा बोलणारी माणसे किंवा समाज एकमेकांशी जोडले जातात, तेव्हा त्यांच्यातला संवाद अनुवादक (Translators & Interpreters) घडवून आणतात. याच अनुवादकांच्या कामाची आठवण म्हणून दरवर्षी ३० सप्टेंबरला जगभरात 'आंतरराष्ट्रीय अनुवाद दिन' (International Translation Day) मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. जगातली भाषिक विविधता जपणे, निरनिराळ्या संस्कृतींमधली दरी मिटवणे आणि जागतिक पातळीवर संवादाला प्रोत्साहन देणे, हा या दिनाचा उद्देश आहे.

हा दिवस साजरा करण्याची परंपरा सेंट जेरोम (St. Jerome) यांच्या स्मृतीशी जोडलेली आहे. सेंट जेरोम हे बायबलचे लॅटिन भाषेत भाषांतर करणारे आद्य अनुवादक मानले जातात. त्यांना अनुवादकांचे संरक्षक (Patron Saint of Translators) म्हटले जाते. ३० सप्टेंबर ४२० रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या ऐतिहासिक योगदानाची आठवण ठेवण्यासाठी आणि आजच्या काळात भाषेची दरी मिटवणाऱ्या सर्व भाषा तज्ज्ञांच्या मेहनतीला दाद देण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र संघाने (UN) २४ मे २०१७ रोजी ३० सप्टेंबर हा दिवस 'आंतरराष्ट्रीय अनुवाद दिन' म्हणून अधिकृतपणे घोषित केला.

अनेकांना वाटते की अनुवाद म्हणजे एका भाषेतल्या शब्दाला दुसऱ्या भाषेत तसाच शब्द शोधून लिहिणे. प्रत्यक्षात तसे नसते. अनुवाद ही फक्त यांत्रिक प्रक्रिया किंवा तांत्रिक काम नाही. ती एक सूक्ष्म, संवेदनशील आणि बौद्धिक कला आहे. पुस्तक, कविता किंवा करार यांचा अनुवाद करताना अनुवादकाला मूळ लेखकाचा विचार, त्यामागची भावना, स्थानिक संस्कृतीचा संदर्भ आणि मूळ भाषेचा आत्मा सांभाळावा लागतो. मूळ अर्थाला थोडाही धक्का न लावता तो संदेश दुसऱ्या भाषेतल्या वाचकांपर्यंत सोप्या पद्धतीने पोहोचवणे, हेच अनुवादकाचे खरे कसब असते.

साहित्याचा विचार केला, तर जगात अनुवादक नसते तर शेक्सपिअरची नाटके, लिओ टॉलस्टॉय किंवा दॉस्तॉयव्हस्की यांच्या जगप्रसिद्ध कादंबऱ्या, रवींद्रनाथ टागोरांची 'गीतांजली' किंवा भारतीय महाकाव्ये इतर भाषांमध्ये वाचायला मिळाली नसती. जगभरातले साहित्य आपल्यापर्यंत आणण्याचे आणि आपले साहित्य जगाच्या नकाशावर नेण्याचे काम अनुवादक रात्रंदिवस करतात. भाषेच्या भिंती ओलांडून कोणत्याही संस्कृतीचा अनुभव घेण्याची संधी ते वाचकांना देतात.

आजचे जग 'ग्लोबल व्हिलेज' बनले आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापार, जागतिक राजकारण, मुत्सद्देगिरी आणि विज्ञान या क्षेत्रांत अनुवादाची भूमिका निर्णायक ठरत आहे. दोन देशांमधले व्यापारी करार असोत, जागतिक आरोग्य संघटनेची महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे असोत किंवा संयुक्त राष्ट्रसंघातल्या (UN) शांतता चर्चा असोत, तिथे उपस्थित असणारे अनुवादक आणि दुभाषी (Interpreters) रिअल-टाईममध्ये संवादाची दरी मिटवतात. अचूक अनुवादामुळे जगातले मोठे वाद टळू शकतात आणि परस्पर सहकार्य वाढू शकते.

वैज्ञानिक आणि वैद्यकीय संशोधनातही अनुवादाचे योगदान मोठे आहे. एखाद्या देशात शोधलेले जीवनरक्षक औषध किंवा तंत्रज्ञान इतर देशांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्याचा अचूक अनुवाद होणे गरजेचे असते. शिक्षणाच्या क्षेत्रातही जागतिक पातळीवरचे ज्ञान विद्यार्थ्यांपर्यंत त्यांच्या मातृभाषेत पोहोचवण्यासाठी अनुवादक अहोरात्र मेहनत घेतात.

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या काळात 'गूगल ट्रान्सलेट' किंवा विविध एआय (AI) टूल्समुळे एका सेकंदात अनुवाद करता येतो. तरीही तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले, तरी मानवी अनुवादकांचे महत्त्व कमी होऊ शकत नाही. एआय टूल्स शब्दांचा थेट अनुवाद करू शकतात. पण माणसाच्या मनातल्या भावना, विनोद, उपरोध, सांस्कृतिक संदर्भ आणि तात्त्विक खोली समजून घेण्याची क्षमता फक्त मानवी बुद्धीत आहे. म्हणूनच डिजिटल युगातही माणसाचा स्पर्श असलेला अनुवाद अधिक विश्वासार्ह आणि जिवंत मानला जातो.

आंतरराष्ट्रीय अनुवाद दिन हा फक्त भाषा तज्ज्ञांचा उत्सव नाही. प्रत्येक भाषिकाला आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगण्याची आणि इतर भाषांचा आदर करण्याची प्रेरणा हा दिवस देतो. बहुभाषिकतेला प्रोत्साहन दिल्याने समाजात शांतता, बंधुभाव आणि समावेशकता वाढते. जगाला अधिक जवळ आणणाऱ्या, ज्ञानाची देवाणघेवाण सोपी करणाऱ्या आणि भाषांच्या माध्यमातून माणुसकीला जोडणाऱ्या सर्व अनुवादकांना आणि भाषा तज्ज्ञांना या दिनानिमित्त मानाचा मुजरा.