जागतिक शिक्षक दिन ५ ऑक्टोबरला: युनेस्कोच्या १९६६ च्या शिफारशीपासून डिजिटल युगापर्यंत

दरवर्षी ५ ऑक्टोबरला जगभर जागतिक शिक्षक दिन साजरा होतो. शिक्षकांच्या कामाचा आदर करायचा आणि त्यांचे हक्क व कर्तव्ये काय आहेत, याची जाणीव सगळ्या जगाला करून द्यायची, हा या दिवसाचा हेतू आहे. लहान मुलाला अक्षरओळख करून देण्यापासून त्याला जबाबदार, सुसंस्कृत आणि संवेदनशील नागरिक बनवण्यापर्यंतचा प्रवास शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखालीच पार पडतो. शिक्षक फक्त पाठ्यपुस्तकातले धडे शिकवत नाहीत. ते विद्यार्थ्यांचे चारित्र्य घडवतात, विचारांना दिशा देतात आणि मुलांमधल्या लपलेल्या गुणांना वाव देतात.

आपल्याकडे राष्ट्रीय शिक्षक दिन ५ सप्टेंबरला असतो. तो डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होतो. ५ ऑक्टोबर मात्र सगळ्या जगात जागतिक शिक्षक दिन म्हणून ओळखला जातो. जगभरातल्या शिक्षकांची सामाजिक, आर्थिक आणि व्यावसायिक परिस्थिती कशी आहे हे तपासण्याची आणि शिक्षण व्यवस्थेत आणखी सुधारणा करण्याची ही एक महत्त्वाची संधी मानली जाते.

या दिवसाची सुरुवात १९६६ मध्ये झाली. ५ ऑक्टोबर १९६६ रोजी पॅरिसमध्ये युनेस्को (UNESCO) आणि आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटना (ILO) यांनी मिळून एक खास आंतरसरकारी परिषद भरवली होती. त्या परिषदेत शिक्षकांचे हक्क, त्यांच्या कामाची परिस्थिती, रोजगाराचे अधिकार आणि त्यांची गुणवत्ता यावर भर देणारी एक ऐतिहासिक शिफारस स्वीकारण्यात आली. शिक्षकांचे अधिकार, त्यांच्या जबाबदाऱ्या, सुरुवातीचे आणि पुढचे शिक्षण तसेच रोजगाराच्या अटी, या सगळ्याचा त्या शिफारशीत सविस्तर समावेश होता.

पुढे १९९४ मध्ये युनेस्कोने ५ ऑक्टोबर हा दिवस अधिकृतपणे जागतिक शिक्षक दिन म्हणून जाहीर केला. तेव्हापासून १०० पेक्षा जास्त देशांत या दिवशी शैक्षणिक उपक्रम, कार्यशाळा आणि सन्मान सोहळे होतात. वेगवेगळ्या क्षेत्रांतले तज्ज्ञ एकत्र येतात आणि शिक्षण पद्धतीत काय बदल करता येतील, शिक्षकांना अधिक समृद्ध कसे करता येईल, यावर चर्चा करतात.

आजचे जग झपाट्याने बदलणारे, डिजिटल आणि तंत्रज्ञानाचे आहे. इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्ममुळे माहितीचा प्रचंड साठा एका क्लिकवर मिळतो. पण माहिती मिळणे वेगळे आणि तिचा नीट वापर करून तिचे ज्ञानात रूपांतर करणे वेगळे. इथेच शिक्षकाची भूमिका सगळ्यात महत्त्वाची ठरते. तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले किंवा रोबोट आले, तरी ते शिक्षकाची जागा घेऊ शकत नाहीत. कारण सहसंवेदना, मानवी मूल्ये, प्रेम, शिस्त आणि नैतिक धडे देणे कुठल्याही मशीनला जमणार नाही.

आता शिक्षक फक्त वर्गात व्याख्यान देणारे राहिलेले नाहीत. ते मार्गदर्शक (Facilitator) आणि मेंटॉर झाले आहेत. कोरोना साथीत सगळे जग ठप्प झाले होते, तेव्हा शिक्षकांनी रात्रंदिवस मेहनत करून ऑनलाइन शिक्षणाची पद्धत आत्मसात केली आणि मुलांचे शैक्षणिक नुकसान होऊ दिले नाही. नवीन डिजिटल साधने शिकून विद्यार्थ्यांना अद्ययावत शिक्षण द्यायचे आणि त्याच वेळी त्यांना मानसिकदृष्ट्या सक्षम करायचे, हे आव्हान शिक्षक सहजपणे पेलत आहेत.

कुठल्याही देशाचा किंवा समाजाचा विकास तिथल्या शिक्षण व्यवस्थेवर आणि शिक्षकांच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असतो. शिक्षण व्यवस्था मजबूत असली आणि शिक्षकांना समाजात योग्य मानसन्मान व सुविधा मिळाल्या, तर तो देश प्रगतीच्या शिखरावर पोहोचतो. शिक्षणाचा खरा पाया शिक्षकच आहेत, हे जागतिक शिक्षक दिन आपल्याला आठवण करून देतो. म्हणूनच फक्त एका दिवसापुरते नाही, तर कायम आपल्या शिक्षकांबद्दल कृतज्ञता आणि आदर ठेवला पाहिजे. आयुष्याला वळण देणाऱ्या आणि अडचणीत वाट दाखवणाऱ्या प्रत्येक शिक्षकाला मनापासून नमस्कार करणे आणि त्यांचे आभार मानणे, हे आपले पहिले कर्तव्य आहे.