मराठवाडा पदवीधर निवडणुकीत सतीश चव्हाण यांचा पराभव; डॉ. प्रतापसिंह पाटील विजयी

संभाजीनगर : राज्यातील पाच विधानपरिषद निवडणुकांचा निकाल जाहीर झाला आहे. महायुतीला तीन जागांवर विजय मिळाला, तर महाविकास आघाडीने दोन जागा जिंकल्या. पण मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघाचा निकाल धक्कादायक ठरला. या मतदारसंघात सलग तीनवेळा जिंकलेले राष्ट्रवादीचे महायुतीचे उमेदवार सतीश चव्हाण यांना यंदा मोठा राजकीय धक्का बसला. डॉ. प्रतापसिंह पाटील यांनी त्यांच्यासमोर कडवे आव्हान उभे केले होते.

हा पराभव फक्त दोन उमेदवारांमधल्या लढतीचा निकाल नाही, असे दिसते. १८ वर्षांच्या राजकीय कारकिर्दीचा हिशेब, महायुतीतील अंतर्गत नाराजी आणि जिल्ह्याच्या राजकारणातली बदलती समीकरणे यांचाही त्यावर परिणाम झाल्याचे दिसत आहे. चव्हाण यांच्या पराभवाचे विश्लेषण करताना वेगवेगळी कारणे सांगितली जात आहेत. महायुतीतील अंतर्गत मतभेद, अँटीइन्कम्बन्सी आणि अपक्ष उमेदवारांना मिळालेली मते यांचा त्यात समावेश आहे. त्यातली प्रमुख सहा संभाव्य कारणे अशी मांडली जातात.

पहिले कारण असे की, सलग तीन टर्म आमदार राहिल्याने चव्हाण यांच्यासमोर यंदा १८ वर्षांच्या कामाचा हिशेब देण्याचे आव्हान होते. "इतकी वर्षे प्रतिनिधित्व करून पदवीधरांसाठी नेमके काय केले?" असा सवाल विरोधकांनी उपस्थित केला. चव्हाण यांनी आपल्या कामांचा लेखाजोखा मांडला असला, तरी दीर्घकाळ सत्तेत राहिल्यानंतर तयार होणाऱ्या नाराजीचा, म्हणजेच अँटिइन्कम्बन्सीचा त्यांना फटका बसला का, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

दुसरे म्हणजे, चव्हाण यांचा जिल्ह्याच्या राजकारणातला वाढता हस्तक्षेप काही स्थानिक नेत्यांना खटकला का, हाही मुद्दा विश्लेषणात येतो. भाजप, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्यातील स्थानिक मतभेदांमुळे महायुतीची एकत्रित ताकद त्यांच्या मागे उभी राहिली का, असे प्रश्न उपस्थित झाले. काही नेत्यांची नाराजी आणि कार्यकर्त्यांमधली अस्वस्थता मतांच्या गणितावर परिणाम करणारी ठरली असण्याची शक्यता आहे.

तिसरे कारण शिवसेनेतील नाराजी हे मानले जाते. विशेषतः अब्दुल सत्तार यांनी डॉ. प्रतापसिंह पाटील यांना पसंती दिल्याचे समोर आले. जिल्हा परिषद अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीच्या राजकारणात चव्हाण यांनी सुरुवातीला एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेसोबत राहण्याची भूमिका मांडली. त्यानंतर भाजपच्या विरोधात जाऊन ही निवडणूक लढवण्याच्या भूमिकेची चर्चा झाली. पण ऐनवेळी चव्हाण भाजपच्या गोटात गेल्याने शिवसेनेतील काही नेत्यांची राजकीय कोंडी झाली, अशी चर्चा होती. त्यामुळे शिवसेनेच्या स्थानिक नेत्यांमध्ये नाराजी निर्माण झाली असेल, तर त्याचा परिणाम पदवीधर मतदारसंघातील मतदानावरही झाला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. महायुतीतील मतांची फाटाफूट चव्हाण यांच्यासाठी नुकसानकारक ठरली का, हा या निकालातला महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

चौथे कारण गंगापूर विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर चव्हाण यांनी घेतलेली राजकीय भूमिका, पक्षांतर आणि त्यानंतर स्वगृही परतण्याच्या घडामोडी हे आहे. यामुळे त्यांच्या भूमिकेबद्दल प्रश्न उपस्थित झाले. बदलत्या राजकीय समीकरणांनुसार भूमिका बदलल्याची प्रतिमा तयार झाली असेल, तर काही मतदारांवर त्याचा परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. पदवीधर मतदारसंघात उमेदवाराची प्रतिमा, सातत्य आणि राजकीय विश्वासार्हता महत्त्वाची असते, त्यामुळे या घडामोडींचा मतदानावर किती परिणाम झाला हे तपासणे गरजेचे ठरेल.

पाचवे कारण म्हणजे डॉ. प्रतापसिंह पाटील यांनी निवडणुकीत बदलाचा मुद्दा प्रभावीपणे मांडला. शरद पवार, सुप्रिया सुळे आणि रोहित पवार यांनी त्यांच्या प्रचारासाठी घेतलेला पुढाकारही महत्त्वाचा ठरला. सलग तीन टर्म एकाच नेतृत्वाला संधी दिल्यानंतर आता नव्या चेहऱ्याला संधी द्यावी, ही भूमिका काही मतदारांनी स्वीकारली असेल. चव्हाण यांच्याविरोधातील नाराजीला पर्याय देण्यात पाटील यांना यश आले का, हा त्यांच्या विजयाच्या विश्लेषणातला महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

सहावे कारण मतदानाची टक्केवारी हे सांगितले जाते. २०२० मधील सुमारे ६५ टक्के मतदानाच्या तुलनेत यंदा मतदान ५८.६७ टक्क्यांवर आले, असे सांगितले जाते. या घसरणीचा नेमका फायदा कोणाला झाला, हे फक्त टक्केवारीवरून सांगता येणार नाही. पण कमी मतदानात उमेदवारांच्या प्रचारयंत्रणेची ताकद, मतदारांशी असलेला संपर्क आणि समर्थकांना मतदानासाठी बाहेर काढण्याची क्षमता निर्णायक ठरते. चव्हाण यांच्या पारंपरिक मतदारांपैकी किती जण मतदानासाठी बाहेर पडले आणि विरोधकांची मते किती एकवटली, याचा बारकाईने अभ्यास केल्यास पराभवाचे गणित अधिक स्पष्ट होऊ शकेल.

दरम्यान, चव्हाण यांचा पराभव फक्त एका निवडणुकीतला पराभव म्हणून पाहता येणार नाही. १८ वर्षांच्या कारकिर्दीविरोधातील संभाव्य नाराजी, जिल्ह्याच्या राजकारणातली बदलती समीकरणे, शिवसेनेतील असंतोष, पक्षांतराच्या भूमिकेवरून तयार झालेले प्रश्न आणि डॉ. प्रतापसिंह पाटील यांनी उभा केलेला परिवर्तनाचा मुद्दा, या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे.