गोरेगाव-मुलुंड जोडरस्त्याच्या बोगद्यात दुसरे यंत्र सुरू, संजय गांधी उद्यानाखाली दोन्ही बाजूंनी खोदाई

मुंबईतील गोरेगाव-मुलुंड जोडरस्ता (GMLR) प्रकल्पात एक महत्त्वाचा टप्पा पार पडला आहे. दुसरे टनेल बोरिंग मशीन (टीबीएम) 'विहार' याने 7 नोव्हेंबरला खोदाईला सुरुवात केली, असे अधिकृत निवेदनात सांगण्यात आले आहे.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाखालील दोन्ही भुयारी बोगद्यांचे खोदकाम आता सुरू झाले आहे. पहिले टीबीएम 'तुळशी' 17 ऑगस्ट 2026 पासून कार्यरत असून त्याने आतापर्यंत 270 मीटरपेक्षा जास्त खोदाई केली आहे.

मुंबई महापालिकेने सांगितले की, दुसरे यंत्र सुरू झाल्यामुळे दोन्ही बोगद्यांचे काम एकाच वेळी पुढे जाईल आणि बांधकामाला वेग येईल. मुंबईच्या पूर्व आणि पश्चिम उपनगरांमधील प्रवासाचा वेळ लक्षणीय कमी करणे, हा या प्रकल्पाचा उद्देश आहे.

GMLR हा 12.20 किलोमीटर लांबीचा प्रकल्प आहे. त्याच्या टप्पा 3(B) अंतर्गत महापालिका गोरेगाव पूर्वेतील दादासाहेब फाळके चित्रनगरी ते मुलुंड पश्चिमेतील अमर नगर यांच्या दरम्यान, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या खालून दोन भुयारी बोगदे बांधत आहे. प्रत्येक बोगदा 5.34 किलोमीटर लांबीचा असून तो टनेल बोरिंग मशीन तंत्रज्ञानाने बांधला जाईल.

'तुळशी' हे पहिले यंत्र तांत्रिक प्रक्रिया आणि चाचण्या पूर्ण झाल्यानंतर 17 ऑगस्टला कार्यान्वित झाले. ते मुलुंडच्या दिशेने सरासरी रोज सुमारे सहा मीटर खोदाई करत आहे. कामाच्या प्रगतीनुसार हा वेग टप्प्याटप्प्याने रोज 10 मीटरपर्यंत वाढवण्याचे महापालिकेचे नियोजन आहे. 'विहार' यंत्राने साइट अॅक्सेप्टन्स टेस्ट यशस्वीपणे पूर्ण केल्यानंतर खोदाई सुरू केली.

'विहार' मध्येही 'तुळशी' प्रमाणेच सिंगल शील्ड अर्थ प्रेशर बॅलन्स (EPB) तंत्रज्ञान वापरले आहे. त्याच्या कटर हेडचा व्यास 14.49 मीटर असून संपूर्ण यंत्र 83 मीटर लांब आहे. त्यात 22 मीटर लांबीचा शील्ड भाग आणि 61 मीटर लांबीचा, तीन मजली बॅकअप गँट्री आहे. EPB तंत्रज्ञानामुळे खोदाईच्या ठिकाणी मातीचा दाब नियंत्रणात राहतो, जमीन स्थिर राहते आणि बोगदा नियंत्रित व सुरक्षित पद्धतीने बांधता येतो.

साइट अॅक्सेप्टन्स टेस्टमध्ये यंत्राच्या यांत्रिक, विद्युत, हायड्रॉलिक आणि नियंत्रण प्रणाली ठरवून दिलेल्या तांत्रिक निकषांनुसार तपासण्यात आल्या. प्रत्यक्ष खोदाईसाठी सर्व उपकरणे आणि सुरक्षा यंत्रणा तयार असल्याचीही खात्री करण्यात आली.

प्रत्येक भुयारी बोगद्याची एकूण लांबी 6,675 मीटर असेल. त्यापैकी 5,340 मीटर खोदाई टीबीएमने होईल, तर उरलेल्या 1,335 मीटरमध्ये बॉक्स टनेल, प्रवेश व निर्गमन रॅम्प आणि शाफ्ट असतील. बोगद्यांचा अंतर्गत व्यास 13 मीटर असेल. प्रत्येक बोगद्यात तीन वाहतूक मार्गिका असतील, म्हणजे दोन्ही दिशांना मिळून एकूण सहा मार्गिका. दोन्ही यंत्रे गोरेगावहून मुलुंड पश्चिमेतील अमर नगरच्या दिशेने खोदाई करतील. काम पूर्ण झाल्यावर पूर्व आणि पश्चिम उपनगरांना थेट भुयारी जोड मिळेल आणि सध्याच्या रस्त्यांवरील अवलंबित्व कमी होईल. संपूर्ण GMLR प्रकल्प फेब्रुवारी 2029 पर्यंत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट महापालिकेने ठेवले आहे.

मुलुंडच्या टोकाला पुनर्वसन आणि पाडकामही सुरू आहे. तेथे रिट्रीव्हल शाफ्ट आणि रॅम्प बांधले जात आहेत. महापालिकेच्या माहितीनुसार प्रस्तावित कामामुळे एकूण 743 बांधकामे बाधित झाली असून त्यापैकी 612 बांधकामे आतापर्यंत पाडण्यात आली आहेत. उर्वरित 131 बांधकामे डिसेंबर 2026 अखेर किंवा जानेवारी 2027 च्या सुरुवातीला पाडली जाणे अपेक्षित आहे. बाधित कुटुंबांचे पुनर्वसन कांजूरमार्ग येथील इमारतींमध्ये केले जाईल, त्या इमारतींचे काम अखेरच्या टप्प्यात आहे.

अतिरिक्त महापालिका आयुक्त (प्रकल्प) अभिजीत बांगर यांनी सांगितले की, 'तुळशी'चे काम सुरू असतानाच 'विहार'ची खोदाई सुरू झाल्याने दोन्ही बोगदे एकाच वेळी पुढे जातील आणि बांधकामाला गती मिळेल. उशीर टाळण्यासाठी आवश्यक ती पावले उचलण्याचे आणि बांधकामाची प्रगती, यंत्रांची उपलब्धता, तांत्रिक गरजा व मनुष्यबळ यांचा नियमित आढावा घेण्याचे निर्देश त्यांनी संबंधित यंत्रणांना दिले आहेत. गरज असेल तिथे अतिरिक्त मनुष्यबळ आणि तांत्रिक कर्मचारी तैनात केले जाणार आहेत.

तांत्रिकदृष्ट्या अवघड अशा या खोदाईत कामगार आणि अभियंत्यांची सुरक्षा हे प्राधान्य राहिले पाहिजे, असेही बांगर यांनी स्पष्ट केले. कंत्राटदारांना सुरक्षा मानकांचे काटेकोर पालन करण्याच्या, आवश्यक संरक्षक साधने देण्याच्या आणि संभाव्य धोक्यांविरुद्ध प्रतिबंधात्मक उपाय राबवण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. खोदलेली माती म्हणजे मक्क याची योग्य वाहतूक व विल्हेवाट लावणे, तसेच बांधकामस्थळी आणि आसपास स्वच्छता राखणे यावरही भर देण्यात आला आहे.