युपीएससीची तयारी: रिव्हिजन सोपी करणाऱ्या नोट्स कशा काढायच्या, आठ मुद्दे

युपीएससी सिव्हिल सर्व्हिस परीक्षेच्या तयारीत पुस्तके आणि अभ्यास साहित्य वाचणे जेवढे महत्त्वाचे आहे, तेवढेच योग्य नोट्स काढणेही गरजेचे आहे. परीक्षा जवळ आली की पूर्ण अभ्यासक्रम पुन्हा वाचायला वेळ मिळत नाही. तेव्हा याच नोट्स सगळ्यात जास्त कामी येतात. पण नोट्स खूप लांब, इकडेतिकडे विखुरलेल्या आणि कुठल्याही पद्धतीशिवाय बनवलेल्या असतील, तर रिव्हिजन सोपी होण्याऐवजी अवघड होऊ शकते. म्हणून अशा नोट्स बनवा, ज्या गरज पडली तर काही तासांतच पुन्हा वाचून होतील. त्यासाठी आठ मुद्दे लक्षात ठेवायचे आहेत.

पहिला मुद्दा म्हणजे काय लिहायचे ते आधी ठरवा. नोट्समध्ये प्रत्येक ओळ उतरवायची गरज नसते. पुस्तकात किंवा लेखात आधीपासून असलेली माहिती जशीच्या तशी लिहिणे टाळा. युपीएससीसाठी कोणती माहिती महत्त्वाची आहे आणि कोणती फक्त सामान्य आहे, हे आधी समजून घ्या. महत्त्वाचे फॅक्ट्स, आकडेवारी, कारणे, परिणाम, उदाहरणे, सरकारी योजना, अहवाल आणि एखाद्या मुद्द्याचे वेगवेगळे पैलू नोट्समध्ये घ्या.

दुसरा मुद्दा असा की एका विषयाच्या नोट्स एकाच जागी ठेवा. एकच विषय अनेक ठिकाणांहून वाचावा लागू शकतो. अशा वेळी विद्यार्थी त्याच विषयाची माहिती वेगवेगळ्या नोटबुक किंवा फाईलमध्ये लिहीत राहतात, ही सगळ्यात मोठी चूक ठरते. मग रिव्हिजनच्या वेळी माहिती शोधण्यात वेळ जातो. एखाद्या विषयाचे सगळे महत्त्वाचे पॉईंट्स एकाच ठिकाणी जोडत जा. नवी माहिती मिळाली तर जुन्या नोट्स पुन्हा लिहू नका, त्याच जागी भर घाला.

तिसरा मुद्दा म्हणजे नोट्स लहान आणि पॉईंटवार ठेवा. नोट्स म्हणजे पुस्तक पुन्हा लिहिणे नव्हे. त्यामुळे मोठे पॅराग्राफ लिहिण्यापेक्षा छोटे पॉईंट्स, कीवर्ड्स आणि लहान वाक्ये वापरा. उदाहरणार्थ, एखाद्या योजनेच्या नोट्स काढताना तिचे उद्दिष्ट, सुरुवातीचे वर्ष, संबंधित मंत्रालय, लाभार्थी आणि मुख्य वैशिष्ट्ये वेगवेगळ्या पॉईंटमध्ये लिहिता येतात. त्यामुळे रिव्हिजनमध्ये पूर्ण विषय पटकन समजतो.

चौथा मुद्दा करंट अफेअर्सचा आहे. ते वेगळे पाठ करण्यापेक्षा स्टॅटिक विषयांशी जोडले तर जास्त फायदा होऊ शकतो. एखाद्या बातमीचा संबंध पर्यावरणाशी असेल, तर त्या नोट्समध्ये पर्यावरणाशी निगडित संकल्पनाही जोडता येतात. तसेच नवी सरकारी योजना वाचताना तिच्याशी जोडलेला संविधान, अर्थव्यवस्था किंवा सामाजिक मुद्दाही नोट्समध्ये घेता येतो.

पाचवा मुद्दा म्हणजे प्रत्येक विषयात उदाहरणे जरूर जोडा. नुसते फॅक्ट्स लिहिण्यापेक्षा त्यांच्यासोबत चांगली, छोटी उदाहरणे ठेवा. सामाजिक मुद्दा, सरकारी योजना किंवा पर्यावरणाचा विषय असेल आणि त्यात एखादी खरी घटना, अहवाल किंवा केस स्टडी असेल, तर ती एक-दोन ओळींत लिहा. मेन्सचे उत्तर लिहिताना अशी उदाहरणे उत्तर अधिक प्रभावी करू शकतात.

सहावा मुद्दा असा की प्रीलिम्स आणि मेन्ससाठी नोट्स वेगळ्या पद्धतीने बनवा. प्रीलिम्ससाठी फॅक्ट्स, आकडेवारी, ठिकाणे, संस्था, योजना आणि महत्त्वाच्या टर्म्स जास्त महत्त्वाच्या असतात. मेन्ससाठी मात्र एखाद्या मुद्द्याची कारणे, परिणाम, आव्हाने, सरकारी पावले आणि पुढचा मार्ग जास्त महत्त्वाचा असतो. म्हणून नोट्स काढताना कोणता पॉईंट प्रीलिम्ससाठी आणि कोणता मेन्ससाठी, हे स्पष्ट ठेवा.

सातवा मुद्दा म्हणजे नोट्समध्ये मोकळी जागा सोडा. युपीएससीची तयारी अनेक महिने आणि कधी कधी वर्षेही चालते. या काळात जुन्या विषयाशी संबंधित नवी माहिती मिळू शकते. म्हणून प्रत्येक टॉपिकच्या मध्ये थोडी जागा सोडा, किंवा डिजिटल नोट्स असतील तर नंतर माहिती जोडता येईल अशी सोय ठेवा. मग प्रत्येक वेळी नव्या नोट्स बनवाव्या लागत नाहीत.

आठवा आणि सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे नोट्स रिव्हिजनला सोप्या असाव्यात. चांगल्या नोट्सची ओळख त्या किती लांब आहेत यावरून होत नाही, तर पूर्ण विषय किती लवकर आठवतो यावरून होते. नोट्स तयार झाल्यावर प्रत्येक रिव्हिजनबरोबर त्या आणखी लहान आणि चांगल्या करण्याचा प्रयत्न करा. शेवटी परीक्षेआधी कमी वेळात वाचून पूर्ण विषयाचे मुख्य मुद्दे लक्षात ठेवता येतील, अशा नोट्स तयार असायला हव्यात.