विदिशातील रावण गावात दसऱ्याला दहन नाही, रावण बाबांची पूजा होते

दसरा म्हटलं की वाईटावर चांगल्याचा विजय आणि रावणाच्या पुतळ्याचे दहन हेच चित्र बहुतेकांच्या डोळ्यासमोर येतं. देशभरात ही प्रथा पारंपरिक पद्धतीने पाळली जात आहे. पण मध्य प्रदेशातील विदिशा जिल्ह्यात एक गाव आहे, जिथे दसऱ्याला रावणाचे दहन होत नाही. तिथे त्याची पूजा केली जाते.

या गावातील लोक रावणाला 'रावण बाबा' म्हणतात आणि त्याला ग्रामदैवत मानून श्रद्धेने पूजतात. या अनोख्या परंपरेमुळे हे गाव सध्या चर्चेत आहे.

विदिशा जिल्ह्यातील नटेरन तहसीलमध्ये रावण गाव आहे. गावात रावणाचे प्राचीन मंदिर आहे. स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार हे मंदिर परमारकालीन आहे. मंदिरात रावणाची 12 फूट उंचीची मूर्ती झोपलेल्या अवस्थेत आहे आणि तिथे रोज पूजा-अर्चा केली जाते.

दसऱ्याच्या दिवशी मूर्तीचे दहन करण्याऐवजी गावकरी रामायणपठण, भक्तिगीते आणि मोठे सामुदायिक भोजन आयोजित करतात. या उत्सवासाठी विदिशा, भोपाळ आणि आसपासच्या भागांतून भाविक गावात येतात.

रावण बाबा गावाचे रक्षण करतात, असा गावकऱ्यांचा विश्वास आहे. म्हणूनच कोणतेही शुभकार्य सुरू करण्यापूर्वी त्यांचा आशीर्वाद घेतला जातो. मंदिराचे पुजारी पंडित नरेश तिवारी यांनी सांगितले की, संपूर्ण गाव रावण बाबांच्या संरक्षणाखाली आहे, अशी ग्रामस्थांची श्रद्धा आहे.

विवाह, विवाहपूर्व विधी, भागवत कीर्तन आणि रामायणपठण अशा धार्मिक व कौटुंबिक कार्यक्रमांआधी रावण बाबांची पूजा होते. एवढेच नाही, तर नवीन वाहन घेतानाही ग्रामस्थ त्यांचा आशीर्वाद घेतात. लग्नाचे पहिले निमंत्रण रावण बाबांना देण्याचीही इथे परंपरा आहे.

मूर्ती झोपलेल्या अवस्थेत का आहे, याबद्दल ग्रामप्रमुखांचे प्रतिनिधी राजेश धाकड यांनी गावाच्या नावामागची एक स्थानिक आख्यायिका सांगितली. या कथेनुसार एका शक्तिशाली राक्षसाला रावणाला आव्हान द्यायचे होते. त्याचा अहंकार मोडण्यासाठी रावण बाबा इथे आले. त्यामुळे मूर्ती विश्रांतीच्या अवस्थेत दाखवली आहे, असे स्थानिक सांगतात. ही कथा अनेक पिढ्यांपासून सांगितली जात आहे. मात्र गावाला 'रावण' हे नाव नेमके कधी मिळाले, याची निश्चित तारीख उपलब्ध नाही.

रावण बाबांच्या मंदिरातील वार्षिक दसरा भंडारा हा गावकऱ्यांसाठी श्रद्धेचा मोठा उत्सव आहे. नोकरी, व्यवसाय किंवा इतर कारणांमुळे गावाबाहेर स्थायिक झालेले अनेक जण या दिवशी आवर्जून गावात परततात. इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून भाविक रावण बाबांकडे प्रार्थना करतात आणि इच्छा पूर्ण झाल्यावर पुन्हा दर्शनासाठी येतात.

स्थानिक रहिवासी पंडित गोविंद नारायण तिवारी यांच्या म्हणण्यानुसार, गावात रावणाची देवता म्हणून पूजा केली जाते. विवाहासह विविध कौटुंबिक समारंभांची सुरुवातही रावण बाबांना अर्पण करून केली जाते.

रामायणात रावणाला साधारणपणे खलनायक म्हणून दाखवले जाते आणि दसऱ्याला त्याच्या पुतळ्याचे दहन वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानले जाते. विदिशातील रावण गावात मात्र रावणाला रक्षक आणि ग्रामदैवत मानले जाते. त्यामुळे इथला दसरा दहनाचा नव्हे, तर पूजा, भक्ती आणि सामुदायिक एकतेचा उत्सव ठरतो.