पोषण महिन्यानंतरही नंद घरचा भर: 18 राज्यांत 5 लाखांहून अधिक मुलांपर्यंत उपक्रम

9वा राष्ट्रीय पोषण महिना 2026 नुकताच संपला. त्यानंतर वेदांताची सामाजिक उपक्रम शाखा असलेल्या अनिल अग्रवाल फाउंडेशनचा (AAF) प्रमुख उपक्रम नंद घर याने पोषण ही कुटुंब आणि समाजाची सामायिक जबाबदारी आहे, या आपल्या बांधिलकीचा पुनरुच्चार केला आहे. 'नंद घर का मिशन, संपूर्ण पोषण' अंतर्गत झालेल्या उपक्रमांमध्ये मुले, माता, वडील आणि स्थानिक समुदाय एकत्र आले आणि पोषणाबद्दलची जागरूकता रोजच्या व्यवहारात उतरवण्याचा प्रयत्न झाला.

भारत सरकारच्या पोषण अभियान 2.0 अंतर्गत राष्ट्रीय पोषण महिना राबवला जातो. कुटुंबे, समुदाय, अग्रभागी कार्यकर्ते आणि संस्था यांच्या एकत्रित सहभागातून पोषणाला जनआंदोलनाचे रूप द्यायचे, हा त्याचा उद्देश आहे. नंद घर फक्त जागरूकता निर्माण करण्यापुरते थांबत नाही. घरांमध्ये आणि समाजात व्यवहारात टिकणाऱ्या पोषणाच्या सवयी रुजवण्यावर त्यांचा भर आहे.

नंद घर भारतातील अंगणवाडी व्यवस्थेचे आधुनिकीकरण करत आहे. आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करणाऱ्या केंद्रांमधून पोषण, बालसंगोपन व प्रारंभिक शिक्षण, प्राथमिक आरोग्यसेवा आणि महिला सक्षमीकरण या सेवा एकत्र दिल्या जातात. 18 राज्यांतील 16,000 हून अधिक नंद घरांमार्फत हा उपक्रम 5 लाखांहून अधिक मुले आणि 4 लाखांहून अधिक महिलांपर्यंत पोहोचला आहे.

नंद घरच्या दृष्टिकोनानुसार मुलांचे पोषण आणि आरोग्य हे त्यांच्या मातांचे आरोग्य, ज्ञान आणि निर्णयक्षमता यांच्याशी थेट जोडलेले असते. महिलांना योग्य आहाराची माहिती, समाजाचा पाठिंबा आणि उपजीविका मजबूत करण्याच्या संधी मिळाल्या, तर निरोगी कुटुंबे आणि जास्त टिकाऊ पोषण परिणाम साध्य होऊ शकतात, असे संस्थेचे म्हणणे आहे.

पोषण महिन्यात तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली चर्चा झाल्या. त्यात पोषणतज्ज्ञ डॉ. वंदना वर्मा यांच्या विशेष सत्राचाही समावेश होता. या सत्रांमध्ये माता आणि संगोपन करणाऱ्यांना मुलांच्या पोषणाच्या गरजा, संतुलित आहार आणि रोजच्या जेवणात पौष्टिक घटक घालण्याचे व्यावहारिक मार्ग समजावून सांगण्यात आले. प्रश्नांना उत्तरे मिळाली, अनुभवांची देवाणघेवाण झाली आणि निरोगी आहाराच्या पद्धती स्वीकारण्याचा आत्मविश्वास वाढला, असे नंद घरने म्हटले आहे.

मदर्स फूड प्रिपरेशन प्रोग्राममध्ये स्थानिक महिलांच्या ज्ञानाचा उपयोग केला जातो. माता एकत्र येऊन अन्न तयार करण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी होतात, त्यामुळे ज्ञानाची देवाणघेवाण होते, आरोग्यदायी स्वयंपाकाची प्रात्यक्षिके दाखवली जातात आणि पोषण ही सामूहिक जबाबदारी बनते. या कार्यक्रमातून आतापर्यंत सुमारे 2 लाख मातांचा सहभाग नोंदवला गेला असून 15 लाखांजवळपास पोषक आहाराचे वितरण झाले आहे.

हेल्दी थाळी उपक्रमात मुलांना चित्रकला आणि सर्जनशील उपक्रमांतून संतुलित पोषणाची कल्पना समजावून सांगण्यात आली. वेगवेगळ्या पौष्टिक पदार्थांची ओळख करून देत संतुलित आहाराचे महत्त्व पटवण्यात आले. मुलांच्या पोषणासाठी फक्त आईच नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबाचा सहभाग लागतो, या विचारातून 'पापा के पोषण' उपक्रम आखण्यात आला. विशाखापट्टणम आणि हैदराबाद येथील कार्यक्रमांमध्ये वडील आणि मुलांनी एकत्र येऊन निरोगी आहार, संगोपन आणि मुलांच्या विकासातील कुटुंबाची भूमिका समजून घेतली.

पोषण मेळा उपक्रमांमध्ये महिलांच्या ज्ञानाचा आणि सर्जनशीलतेचा गौरव झाला. स्थानिक पातळीवर मिळणाऱ्या घटकांपासून महिलांनी पौष्टिक पाककृती तयार केल्या आणि परवडणारे तसेच पारंपरिक पदार्थ सादर केले. या उपक्रमांमुळे महिलांना त्यांच्या कुटुंबात आणि समाजात पोषणाच्या मार्गदर्शक म्हणून मान मिळाला.

नंद घरच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) शशी अरोरा म्हणाल्या, "आमचे अध्यक्ष श्री अनिल अग्रवाल यांची नंद घरसाठीची दृष्टी अशी आहे की प्रत्येक मूल पोषण, शिक्षण आणि योग्य काळजी यांच्या माध्यमातून सक्षम व्हावे, तसेच महिलांना अधिक निरोगी आणि सुरक्षित भविष्य घडवण्यासाठी सशक्त केले जावे. कुपोषणाच्या मुळांवर प्रभावीपणे मात करण्यासाठी जागरूक आणि सक्रिय माता, पाठबळ देणारी कुटुंबे आणि महिलांना उपजीविका मजबूत करण्याच्या संधी आवश्यक आहेत. जेव्हा महिलांकडे माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक ज्ञान, अधिकार आणि आर्थिक संधी असतात, तेव्हा त्याचा लाभ त्यांच्या मुलांना आणि संपूर्ण कुटुंबाला मिळतो. भारत सरकारच्या पोषण अभियान 2.0 शी सुसंगत राहून, पोषणाला समुदायाधारित चळवळीचे स्वरूप देणे आणि नंद घरपासून प्रत्येक घरापर्यंत सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणणे हे आमचे ध्येय आहे."

नंद घरचा पोषणावरील भर हा महिला सक्षमीकरणाच्या मोठ्या उद्दिष्टांशी जोडलेला आहे. महिलांचे कौशल्यविकास, उपजीविका आणि निर्णयक्षमता वाढवून त्यांना स्वतःसाठी आणि कुटुंबासाठी अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेता यावेत, असा प्रयत्न आहे. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम महिला अन्न, आरोग्यसेवा आणि मुलांचा विकास यांसारख्या घरगुती प्राधान्यांवर अधिक प्रभावी निर्णय घेऊ शकतात, असे संस्थेचे म्हणणे आहे. कुपोषणावर मात करण्यासाठी आहाराच्या सवयी बदलणे पुरेसे नाही, तर कुटुंबे ज्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीत पोषणाचे निर्णय घेतात, ती परिस्थिती बळकट करणेही आवश्यक आहे, असा हा एकात्मिक दृष्टिकोन मानतो.

9व्या राष्ट्रीय पोषण महिन्याच्या समारोपानंतरही जागरूकतेचे रूपांतर दीर्घकालीन वर्तनबदलात करण्यास नंद घर कटिबद्ध आहे. मुलांना लहानपणापासून सहभागी करून घेणे, मातांना पोषण उपक्रमांमध्ये सक्रिय भूमिका देणे, वडिलांना संगोपनाची जबाबदारी वाटून घेण्यास प्रोत्साहन देणे आणि महिलांना सक्षम करणे, या मार्गांनी पोषणाला कुटुंब आणि समाजाची कायमची प्राथमिकता बनवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. आरोग्यदायी सवयी अंगणवाडीपुरत्या न राहता भारतातील प्रत्येक घराच्या आणि समाजाच्या रोजच्या जीवनाचा भाग व्हाव्यात, हे अंतिम उद्दिष्ट असल्याचे सांगण्यात आले.