जागतिक रेबीज दिन: कुत्रा किंवा प्राणी चावल्यास पहिल्या काही तासांत काय करायचं ते जाणून घ्या

दरवर्षी २८ सप्टेंबरला जगभर जागतिक रेबीज दिन पाळला जातो. फ्रेंच सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ आणि लस संशोधक लुई पाश्चर यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने हा दिवस सुरू करण्यात आला. पाश्चर यांनीच रेबीजविरुद्धची पहिली प्रभावी लस शोधली होती. रेबीज हा मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर हल्ला करणारा अत्यंत धोकादायक विषाणूजन्य आजार आहे आणि एकदा लक्षणं दिसायला लागली की मृत्यू जवळपास निश्चित असतो. मात्र वेळेवर घेतलेली खबरदारी, पाळीव प्राण्यांचं लसीकरण आणि वेळेत केलेले प्रथमोपचार यामुळे रेबीज १०० टक्के टाळता येतो, हाच संदेश या दिवशी लोकांपर्यंत पोहोचवला जातो.

रेबीज पसरतो तो मुख्यतः बाधित प्राण्याच्या लाळेतून. रेबीज झालेला कुत्रा, मांजर, माकड, लांडगा किंवा वटवाघूळ चावलं, ओरखडलं किंवा उघड्या जखमेवर चाटलं तरी विषाणू शरीरात शिरतो. भारतात आणि इतर आशियाई देशांमध्ये माणसांना होणाऱ्या रेबीजपैकी ९९ टक्के केसेसमागे कुत्रा चावणं हेच कारण असतं. विषाणू नसांमधून हळूहळू मेंदूपर्यंत पोहोचतो आणि तिथे पोहोचल्यावर रुग्णाला पाण्याची भीती (हायड्रोफोबिया), हवेची भीती (एरोफोबिया) वाटायला लागते, प्रचंड चिडचिड होते आणि शेवटी मेंदूला सूज येऊन रुग्णाचा मृत्यू होतो.

प्राणी चावल्यावर किंवा नुसता ओरखडा उठला तरी बरेच जण त्याकडे दुर्लक्ष करतात, किंवा जखमेवर तिखट, हळद, चुना किंवा माती लावतात. असं केल्याने संसर्गाचा धोका कितीतरी पटीने वाढतो. त्याऐवजी भटका किंवा पाळीव कोणताही प्राणी चावला की खालील पायऱ्या तंतोतंत पाळायला हव्यात.

पहिली गोष्ट म्हणजे जखम लगेच स्वच्छ करणं. घरात असलेल्या कोणत्याही साबणाने आणि नळाच्या वाहत्या पाण्याखाली जखम कमीत कमी १५ मिनिटं सलग धुवावी, कारण साबणातले अल्कधर्मी घटक रेबीज विषाणूचं बाह्य आवरण नष्ट करायला मदत करतात. दुसरं म्हणजे जखम कोरडी करून त्यावर डिटॉल, सॅव्हलॉन किंवा पोव्हिडोन आयोडीनसारखं अँटीसेप्टिक लावावं. तिसरी गोष्ट, जखम घट्ट बांधून ठेवू नये किंवा अत्यंत गरज नसेल तर टाके घालू नयेत, कारण यामुळे विषाणू नसांच्या अधिक जवळ पोहोचू शकतो. चौथी आणि सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे २४ तासांच्या आत जवळच्या सरकारी किंवा खाजगी रुग्णालयात जाऊन रेबीज प्रतिबंधक लस (एआरव्ही) घ्यायला सुरुवात करावी. पाचवी गोष्ट म्हणजे चावा गंभीर स्वरूपाचा असेल (कॅटेगरी ३ बाईट) तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने लशीबरोबरच रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन (आरआयजी) चं इंजेक्शन थेट जखमेच्या जागी द्यावं लागतं, जे विषाणूला लगेच निष्प्रभ करतं.

रेबीज संपवायचा सगळ्यात सोपा आणि सुरक्षित मार्ग म्हणजे प्राण्यांमध्येच विषाणूची साखळी तोडणं. घरातल्या कुत्र्या मांजरांना तिसऱ्या महिन्यात रेबीज प्रतिबंधक लस देणं आणि दरवर्षी बूस्टर डोस देणं ही प्रत्येक प्राणी मालकाची जबाबदारी आहे. याशिवाय भटक्या कुत्र्यांचं सामूहिक लसीकरण आणि त्यांची नसबंदी करणंही गरजेचं आहे. एखाद्या भागातल्या ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त कुत्र्यांचं लसीकरण झालं तर तिथे माणसांना रेबीज होण्याचा धोका पूर्णपणे संपतो.

जागतिक आरोग्य संघटना, जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना आणि अन्न व कृषी संघटना यांनी मिळून "झिरो बाय थर्टी" हे जागतिक उद्दिष्ट ठेवलं आहे, म्हणजे २०२३ ते २०३० या काळात कुत्र्यांमुळे होणाऱ्या माणसांच्या रेबीज मृत्यूंचं प्रमाण शून्यावर आणणं. यासाठी वन हेल्थ ही संकल्पना राबवली जाते, ज्यात माणसांचं आरोग्य, प्राण्यांचं आरोग्य आणि पर्यावरण विभाग एकत्र काम करतात. रेबीजवर अजूनही खात्रीशीर उपचार नाही, पण वेळेवर घेतलेली लस हेच यावरचं एकमेव आणि सगळ्यात मोठं संरक्षण आहे.