ठाण्यात 73 वर्षीय महिलेवर ओपन-हार्ट सर्जरीशिवाय माइट्रल व्हॉल्व्ह दुरुस्ती, TEER प्रक्रिया यशस्वी

ठाण्यातील एका 73 वर्षीय महिलेला जवळपास दोन आठवडे रुग्णालयाच्या बेडवर बसूनच झोप घ्यावी लागत होती. आडवे होताच त्यांना श्वास घेण्यास तीव्र त्रास सुरू होत असे, त्यामुळे त्यांनी झोपणेच बंद केले होते. काही वर्षांपूर्वी या महिलेवर कोरोनरी आर्टरी बायपास ग्राफ्टिंग (CABG) ही शस्त्रक्रिया झाली होती. त्यानंतर त्यांच्या माइट्रल व्हॉल्व्हमधून रक्त मागे गळण्याचे प्रमाण हळूहळू वाढत गेले आणि त्यांना वारंवार हार्ट फेल्युअरचा सामना करावा लागू लागला.

औषधोपचारांनी आता पुरेसा आराम मिळत नव्हता, तर पुन्हा एकदा ओपन-हार्ट सर्जरी करणे त्यांच्यासाठी खूपच जोखमीचे ठरले असते. अशा स्थितीत ज्युपिटर हॉस्पिटल, ठाणे येथील कन्सल्टंट इंटरव्हेन्शनल कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. गौतम रेगे आणि कन्सल्टंट इंटरव्हेन्शनल कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. प्रतीक साने यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने MyClip सिस्टमचा वापर करून ठाण्यातील पहिली ट्रान्सकॅथेटर एज-टू-एज रिपेअर (TEER) प्रक्रिया पार पाडली. या प्रक्रियेत छाती न उघडता उपचार करण्यात आला.

बायपास सर्जरीनंतर सुरुवातीला सौम्य असलेली माइट्रल व्हॉल्व्हमधील गळती कालांतराने वाढत गेली होती. परिणामी हृदयाकडून शरीरात प्रभावीपणे रक्त पोहोचण्याऐवजी मोठ्या प्रमाणात रक्त पुन्हा फुफ्फुसांकडे जाऊ लागले, आणि थोडीशी हालचाल केली तरी दम लागू लागला. वारंवार रुग्णालयात दाखल व्हावे लागणे हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा भाग बनला होता. त्यातच किडनीची कार्यक्षमता कमी होणे आणि सतत रक्तदाब कमी राहणे यामुळे हार्ट फेल्युअरसाठीची अधिक प्रभावी औषधे देणेही डॉक्टरांना सुरक्षित वाटत नव्हते.

डॉ. गौतम रेगे यांनी सांगितले की, दहा वर्षांपूर्वी अशा रुग्णांकडे औषधे आणि सपोर्टिव्ह केअरशिवाय फार कमी पर्याय शिल्लक असत, कारण पुन्हा शस्त्रक्रिया करणे प्रचंड जोखमीचे असे. मात्र आज स्ट्रक्चरल हार्ट इंटरव्हेन्शनमुळे निवडक रुग्णांमध्ये ओपन-हार्ट सर्जरी न करता व्हॉल्व्हमधील गळतीवर उपचार करणे शक्य झाले आहे. त्यांच्या मते, केवळ व्हॉल्व्ह दुरुस्त करणे हे उद्दिष्ट नसून, वारंवार होणारा हार्ट फेल्युअर आणि हॉस्पिटलमध्ये दाखल होण्याची गरज कमी करणे, श्वासोच्छवासात सुधारणा घडवणे आणि रुग्णांना पुन्हा स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यास मदत करणे हे खरे उद्दिष्ट आहे.

प्रत्यक्ष प्रक्रियेत कार्डिओलॉजी टीमने छाती न उघडता मांडीजवळच्या रक्तवाहिनीतून एका छोट्या छिद्रामार्गे हृदयापर्यंत प्रवेश मिळवला. रिअल-टाइम इमेजिंगच्या साहाय्याने विशेष क्लिप असलेला कॅथेटर हृदयापर्यंत नेऊन गळती होत असलेल्या माइट्रल व्हॉल्व्हवर अचूकपणे बसवण्यात आला. या क्लिपमुळे व्हॉल्व्हचे दोन्ही भाग जवळ आणले गेले आणि रक्ताचा उलट प्रवाह मोठ्या प्रमाणात कमी झाला, ज्यामुळे हृदयाला रक्त पंप करणे अधिक सोपे झाले. जनरल अॅनेस्थेशियाखाली पार पडलेली ही प्रक्रिया सुमारे चार तास चालली आणि रुग्णाला त्याच दिवशी व्हेंटिलेटरवरून मुक्त करण्यात आले.

डॉ. प्रतीक साने यांच्या मते, या प्रकरणातील खरे महत्त्व केवळ तंत्रज्ञानात नाही, तर रुग्णाच्या रोजच्या जगण्यात झालेल्या बदलात आहे. ते म्हणाले, "प्रक्रियेपूर्वी त्या आडव्या होऊन झोपूही शकत नव्हत्या, कारण आडवे होताच फुफ्फुसांत द्रव साचून तीव्र श्वासोच्छवासाचा त्रास सुरू होत असे. निवांत झोपणे ही आपल्यापैकी बहुतेकांसाठी अगदी सामान्य बाब आहे, पण त्यांच्यासाठी ती अशक्य झाली होती. या प्रक्रियेनंतर त्या रात्रभर शांत झोपू शकल्या, चालताना थांबावे लागले नाही आणि वारंवार हॉस्पिटलमध्ये दाखल व्हावे लागण्यापासून त्यांचा बचाव झाला, तर आमच्यासाठी हेच खरे यश असेल."

गेल्या दोन-तीन वर्षांत भारतातील काही निवडक केंद्रांमध्ये TEER प्रक्रिया सुरू झाली असली, तरी ही सुविधा अजूनही प्रगत स्ट्रक्चरल हार्ट प्रोग्राम असलेल्या मोजक्याच हॉस्पिटलमध्ये उपलब्ध आहे. डॉ. साने यांनी सांगितले की, अशा प्रक्रियेसाठी केवळ विशेष उपकरणे असणे पुरेसे नाही; यशस्वी TEER प्रक्रियेसाठी अनुभवी मल्टिडिसिप्लिनरी टीम, उच्च दर्जाची इकोकार्डिओग्राफिक इमेजिंग, अत्याधुनिक कार्डियाक कॅथेटरायझेशन लॅबोरेटरी आणि तज्ज्ञ अॅनेस्थेशिया सपोर्ट या सगळ्याची गरज असते. या सर्व सुविधा आणि तज्ज्ञता एकत्र आणणेच अशा गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया यशस्वी करण्यासाठी निर्णायक ठरते, असे त्यांनी नमूद केले.

कार्डिओलॉजी टीमसाठी हे प्रकरण ठाण्यातील प्रगत हृदय उपचार सुविधांच्या विस्ताराच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. मात्र रुग्णासाठी याचा अर्थ केवळ वैद्यकीय क्षेत्रातील एक 'पहिली' उपलब्धी इतकाच नाही, तर पुन्हा सहज श्वास घेता येणे, शांतपणे झोपता येणे आणि हॉस्पिटलमध्ये पुन्हा दाखल होण्याच्या भीतीशिवाय घरी परतता येणे, हाच त्यामागचा खरा अर्थ आहे.