ठाण्यात ब्रेन-स्टेम डेड ४३ वर्षीय व्यक्तीचे यकृत आणि दोन्ही मूत्रपिंड दान

ठाण्यातील किम्स हॉस्पिटल्समध्ये ब्रेन-स्टेम डेड घोषित करण्यात आलेल्या ४३ वर्षीय व्यक्तीच्या कुटुंबीयांनी त्यांचे अवयव दान करण्याचा निर्णय घेतला. आपल्या माणसाला गमावल्याचे दुःख असतानाही कुटुंबाने हा निःस्वार्थ निर्णय घेतला. त्यामुळे अवयव प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या रुग्णांना नव्याने जगण्याची आशा मिळाली आहे. त्यांचे यकृत आणि दोन्ही मूत्रपिंड यशस्वीरीत्या काढण्यात आले. त्यानंतर झोनल ट्रान्सप्लांट कोऑर्डिनेशन सेंटर (ZTCC), मुंबई यांच्या माध्यमातून त्यांचे वाटप करण्यात आले.

या निर्णयाचा किम्स हॉस्पिटल्समध्ये झालेल्या अवयवदान जनजागृती सत्राशी विशेष संबंध आहे. या सत्राला हे कुटुंबीय उपस्थित होते. मृत्यूनंतरचे अवयवदान, ब्रेन-स्टेम डेथ आणि महत्त्वाचे अवयव दान केल्याने प्रत्यारोपणाची वाट पाहणाऱ्या रुग्णांना कशी मदत होऊ शकते, याची माहिती त्यांना तिथे देण्यात आली होती. काही काळानंतर जेव्हा त्यांच्यावर आपल्या माणसाच्या निधनाचा प्रसंग आला, तेव्हा त्या सत्रातला संदेश त्यांच्या लक्षात होता आणि त्यातून त्यांना अवयवदानाचा विचार करण्याची प्रेरणा मिळाली.

रुग्णाला आधी उलट्या झाल्या, मग अचानक शुद्ध हरपली आणि रक्तदाब खूप वाढला होता. त्यामुळे त्यांना सुरुवातीला दुसऱ्या रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. शुद्धीची पातळी कमी झाल्याने आणि श्वास घेण्यास त्रास होत असल्याने त्यांना इंट्युबेट करण्यात आले. तिथे केलेल्या CT स्कॅनमध्ये डाव्या थॅलॅमो-कॅप्स्युलर भागात तीव्र इंट्रासेरेब्रल हॅमरेज दिसले. त्याचा विस्तार व्हेंट्रिक्युलर भागात झाला होता. अॅक्युट हायड्रोसेफॅलस आणि मेंदूच्या मध्यरेषेत लक्षणीय बदल (significant midline shift) हेही आढळले. पुढील उपचार आणि वैद्यकीय देखरेखीसाठी त्यांना नंतर किम्स हॉस्पिटल्स, ठाणे येथे हलविण्यात आले.

किम्समध्ये रुग्णावर तातडीचे न्यूरोसर्जिकल उपचार झाले. त्यासोबत सखोल न्यूरोलॉजिकल केअर, व्हेंटिलेटरी सपोर्ट आणि सतत न्यूरोलॉजिकल मॉनिटरिंग देण्यात आले. वैद्यकीय पथकाने सातत्याने उपचार करूनही त्यांची न्यूरोलॉजिकल स्थिती हळूहळू खालावत गेली. पुढच्या क्लिनिकल तपासणीत ब्रेन-स्टेम रिफ्लेक्सेस अनुपस्थित असल्याचे दिसले. ठरलेल्या वैद्यकीय प्रक्रियेनुसार आवश्यक तपासण्या झाल्या. दोन वेळा केलेल्या अॅप्निया टेस्ट्समध्ये अपेक्षित सकारात्मक निष्कर्ष आल्यानंतर २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी ब्रेन-स्टेम डेथ घोषित करण्यात आली.

वैद्यकीय पथकाशी समुपदेशन आणि चर्चा झाल्यानंतर कुटुंबीयांनी मृत्यूनंतर अवयवदानासाठी संमती दिली. त्यानुसार यकृत आणि दोन्ही मूत्रपिंड यशस्वीरीत्या काढण्यात आले. Transplantation of Human Organs and Tissues Act and Rules मधील तरतुदींनुसार या अवयवांच्या वाटपाची प्रक्रिया ZTCC, मुंबई यांच्या समन्वयाने पार पडली.

किम्स हॉस्पिटल्सचे रिजनल डायरेक्टर डॉ. सौरभ गुप्ता म्हणाले, "आपल्या माणसाच्या अचानक झालेल्या निधनाला सामोरे जाणाऱ्या कुटुंबासाठी अवयवदानाचा निर्णय घेणे हे मोठ्या धैर्याचे काम असते. या कुटुंबाला अशा परिस्थितीला सामोरे जाण्यापूर्वीच अवयवदानाच्या जनजागृतीची माहिती मिळाली होती, म्हणून या निर्णयाला विशेष महत्त्व आहे. त्यांनी ऐकलेला संदेश त्यांच्या मनात राहिला आणि अत्यंत दुःखाच्या प्रसंगी अवयवदानातून इतरांना आशा देण्याचा मार्ग त्यांना दिसला. त्यांचा हा निर्णय अत्यंत संवेदनशील असून माणुसकीचा परिचय देणारा आहे. योग्य वेळी मिळालेली जनजागृती कुटुंबीयांना महत्त्वाच्या क्षणी माहिती घेऊन निर्णय घ्यायला कशी प्रेरित करू शकते, याचीही ही आठवण करून देतो."

डॉ. गुप्ता पुढे म्हणाले, "अवयवदानाचा अंतिम उद्देश म्हणजे दुसऱ्या व्यक्तीला जगण्याची संधी देणे. प्रिय व्यक्तीचे नुकसान कधीही भरून निघू शकत नाही; मात्र कुटुंबीयांनी अवयवदानाचा घेतलेला निर्णय त्या व्यक्तीचा वारसा इतरांच्या आयुष्यात पुढे सुरू ठेवू शकतो. अधिकाधिक लोकांनी ब्रेन-स्टेम डेथ आणि मृत्यूनंतरच्या अवयवदानाचे महत्त्व समजून घ्यावे, म्हणजे अधिक कुटुंबांना योग्य माहितीच्या आधारे निर्णय घेता येईल, अशी आमची अपेक्षा आहे."

या प्रकरणातून मृत्यूनंतरच्या अवयवदानाबाबत सतत जनजागृती करण्याचे महत्त्वही दिसून येते. ब्रेन-स्टेम डेथची वेळेत ओळख, कुटुंबीयांचे संवेदनशील समुपदेशन आणि प्रत्यारोपणाशी संबंधित प्राधिकरणांशी योग्य समन्वय हे अवयवदानाची प्रक्रिया सुरळीत पार पाडण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत.

या कुटुंबाच्या निर्णयामुळे अत्यंत दुःखद प्रसंगाचे रूपांतर इतरांना जीवनाची संधी देण्याच्या आशेत झाले. एका व्यक्तीचे जीवन संपले असले, तरी त्याचे अवयव इतर अनेकांना नव्याने जीवन सुरू करण्याची संधी देऊ शकतात, असे हा निर्णय सांगतो.