धनखड यांना संघाच्या मंचावर स्थान, सुरेश सोनींच्या भाजपमधील भूमिकेचा प्रश्न पुन्हा चर्चेत

दसरा उत्सव हा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा नेहमीच मोठा कार्यक्रम असतो. संघप्रमुख मोहन भागवत काय बोलणार, याकडे सगळ्यांचे लक्ष लागलेले असते. यंदाही भाजपमधील कलहावर भागवत बोलतील, अशी लोकांना अपेक्षा होती. या अंदाजांमागचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे कार्यक्रमात पाहुणे म्हणून देशाचे माजी उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांची उपस्थिती.

भाजपच्या सर्वोच्च नेत्यांना डोळे दाखवणाऱ्या धनखड यांना संघ मंच का देत आहे, असा प्रश्न विचारला जात आहे. भाजपमध्ये कोणाचे चालते, सरकारचे, पक्षसंघटनेचे की दोन्ही संघटनांत खोलवर मुळे असलेल्या संघाच्या चेहऱ्यांचे, हा प्रश्न सुरेश सोनी यांची भाजपमधील वाढती भूमिका आणि धनखड यांना संघाच्या मंचावर मिळालेली जागा यानंतर पुन्हा चर्चेत आला आहे. या दोन घडामोडींचा एकमेकांशी काही संबंध आहे का, संघ सोनी यांच्या वाढत्या प्रभावामुळे अस्वस्थ आहे का, आणि धनखड यांना मंचावर बोलावणे हे कोणाला तरी राजकीय संदेश देण्याची रणनीती होती का, असे प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. त्यांची उत्तरे शोधण्यासाठी संघ आणि भाजप यांचे जुने नाते समजून घ्यावे लागेल.

सुरेश सोनी हे संघाच्या सर्वोच्च नेतृत्वात होते. ते भाजपच्या निर्णयांमध्ये पूर्वीपेक्षा जास्त सक्रिय आहेत का, की त्यांचा प्रभाव जुन्या संघटनात्मक संपर्कांमुळे आहे, हा या प्रश्नाचा महत्त्वाचा पैलू आहे. भाजपमध्ये संघाची पार्श्वभूमी असलेले नेते असणे नवीन नाही. मात्र राजकीय नेमणुका, संघटनात्मक बदल आणि नेत्यांमधील मध्यस्थी यांत एखाद्या व्यक्तीची भूमिका किती, हा वेगळा प्रश्न आहे. मध्य प्रदेशातील राजकीय निर्णयांमध्ये सोनी यांचा थेट हस्तक्षेप त्यांना वादग्रस्त बनवत चालला आहे.

मोहन भागवत यांनी सोनी यांना अनेकदा थेट सांगितले आहे की त्यांनी भाजपमध्ये हस्तक्षेप करणे थांबवावे. संघ आणि भाजप यांच्यातील समन्वयाची जबाबदारी आता त्यांच्याकडे नाही. तरीही भाजपमधील अनेक मोठ्या निर्णयांमागे सोनी दिसत असतात. मध्य प्रदेशातील मुख्यमंत्र्यांची निवड असो किंवा माजी गृहमंत्री नरोत्तम मिश्रा यांचे दतियाचे तिकीट कापले जाणे असो, अनेक प्रकरणांत त्यांचे नाव समोर आले. मध्य प्रदेश सरकारवर अडचणीची वेळ आली की ते समन्वयकाच्या भूमिकेतही दिसतात. अलीकडे चित्रकूट आणि रीवा येथील त्यांच्या भेटी चर्चेत आल्या होत्या.

दिल्ली दरबार सोनी यांना गरजेपेक्षा जास्त महत्त्व का देत आहे, याबद्दल संघ अस्वस्थ असल्याचे म्हटले जाते. भाजपचा दिल्ली दरबार संघाला कमजोर दाखवू पाहत आहे का, असाही प्रश्न आहे. मंत्री पीयूष गोयल यांच्या घरी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि सोनी यांची भेट झाल्यानंतर हा वाद अधिक तापला आहे. सोनी यांच्याकडे भाजप आणि संघ यांच्यातील समन्वयाची जबाबदारी होती, तेव्हाही त्यांचा भाजपमधील जास्त हस्तक्षेप संघाला आवडला नव्हता. म्हणूनच त्यांना अचानक पदावरून मुक्त करून हळूच अभ्यास रजेवर पाठवण्यात आले होते.

जगदीप धनखड यांनी 21 जुलै 2025 रोजी आरोग्याचे कारण देत उपराष्ट्रपतिपदाचा राजीनामा दिला होता. त्यांच्या अचानक राजीनाम्याने अनेक राजकीय प्रश्न उभे राहिले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह यांची नाराजी हे सर्वात मोठे कारण असल्याचे सांगितले गेले. उपराष्ट्रपतींना पद सोडल्यावर जी निरोपाची रीत मिळते, ती धनखड यांना मिळाली नाही. संघाच्या शताब्दी वर्षातील विजयादशमी समारंभात त्यांना आमंत्रित केले गेले, म्हणून तो चर्चेचा विषय ठरला. हा माजी उपराष्ट्रपतींचा सन्मान करण्याचा प्रयत्न होता का, संघाला स्वतःची स्वतंत्र सार्वजनिक ओळख अधोरेखित करायची होती का, की यामागे मोठा राजकीय संदेश होता, असे प्रश्न विचारले जात आहेत. संघ आणि भाजप यांच्या नात्यातील खरा प्रश्न एखाद्या व्यक्तीच्या उपस्थितीपेक्षा मोठा आहे: राजकीय निर्णयांमध्ये निवडून आलेले नेतृत्व, पक्षसंघटना आणि संघाची पार्श्वभूमी असलेले अनुभवी पदाधिकारी यांच्यात शक्तीचा समतोल कसा राहील.