चंद्रपुरात दुष्काळाची चाहूल: जनावरे वाचवण्यासाठी चाऱ्याचे नियोजन आतापासून करा

चंद्रपूर जिल्ह्यात दुष्काळी परिस्थिती आहे. त्यामुळे जनावरांना वाचवायचे असेल आणि चाऱ्याची संभाव्य टंचाई टाळायची असेल, तर शेतकरी व पशुपालकांनी आतापासूनच चाऱ्याचे योग्य नियोजन करणे गरजेचे आहे. कृषी विज्ञान केंद्र, सिंदेवाही येथील वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. सोनाली दुपटे यांनी तसे आवाहन केले आहे. आहे तो चारा नीट वापरला, पिकांच्या अवशेषांवर प्रक्रिया केली, मुरघास आणि अझोला तयार केला आणि जनावरांना संतुलित आहार दिला, तर टंचाईची तीव्रता कमी करता येते, असे त्यांनी सांगितले.

हिरवा आणि सुका चारा वाया जाऊ देऊ नका, असे डॉ. दुपटे यांनी म्हटले आहे. चारा कुट्टी करून दिला तर साधारण 20 ते 25 टक्क्यांपर्यंत बचत होऊ शकते. निकृष्ट दर्जाच्या सुक्या चाऱ्यावर शास्त्रोक्त प्रक्रिया केली, तर तो पचायला सोपा होतो आणि त्याची खाद्यगुणवत्ताही सुधारते.

शेतातील अवशेषांचाही चारा म्हणून उपयोग करता येतो. धानाची पेंढी, गव्हाचे काड, मक्याचे अवशेष, सोयाबीन कुटार, कपाशीच्या पऱ्हाट्या आणि तुरीचा भुसा यांचा त्यात समावेश आहे. सोयाबीन कुटारामध्ये प्रथिने तुलनेने जास्त असतात आणि योग्य प्रक्रिया केली तर ते मऊ व अधिक उपयुक्त होते. भाताच्या पेंढीवर प्रक्रिया करूनही तिची पचनीयता वाढवता येते. कपाशीच्या पऱ्हाट्या जाळून टाकण्याऐवजी त्या सुरक्षित आणि शास्त्रीय पद्धतीने चाऱ्यासाठी कशा वापरता येतील, याची चाचपणी करावी, असे त्यांनी सुचवले.

युरिया प्रक्रिया केलेला चारा तयार करताना मात्र विशेष काळजी घ्यावी लागते. युरियाचे प्रमाण, चाऱ्याची गुणवत्ता, प्रक्रियेचा कालावधी आणि जनावरांचे वय यावर सगळे अवलंबून असते. म्हणून पशुवैद्यकीय अधिकारी किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच ही प्रक्रिया करावी. असा चारा लहान वासरांना आणि पचनक्षमता पुरेशी विकसित न झालेल्या जनावरांना देऊ नये. बुरशी लागलेला, कुजलेला किंवा दूषित चारा कोणत्याही परिस्थितीत जनावरांना खाऊ घालू नये.

हिरव्या चाऱ्याची कमतरता भरून काढण्यासाठी मुरघास हा प्रभावी पर्याय ठरू शकतो. हिरवी मका किंवा ज्वारी यांसारखी चारा पिके योग्य अवस्थेत कापावीत आणि त्यांची बारीक कुट्टी करावी. ही कुट्टी मुरघास खड्डा, सिमेंट टाकी किंवा विशेष सायलेज बॅगमध्ये हवाबंद साठवावी. असा मुरघास साधारण 45 ते 50 दिवसांत जनावरांना खायला देता येतो. त्यामुळे हिरव्या चाऱ्यातील महत्त्वाचे पोषक घटक टिकतात, उन्हाळ्यात आणि टंचाईच्या काळात जनावरांना रसाळ चारा मिळतो आणि दूध उत्पादन टिकवून ठेवायलाही मदत होते.

अझोला ही पाण्यावर वाढणारी, प्रथिनयुक्त वनस्पती आहे. ती जनावरांच्या पूरक आहारासाठी वापरता येते. सावलीच्या जागी पाण्याची टाकी किंवा प्लास्टिक अस्तर असलेला खड्डा तयार करावा. त्यात योग्य प्रमाणात पाणी, पोषक घटक आणि अझोला कल्चर सोडावे. अनुकूल परिस्थितीत साधारण 15 ते 18 दिवसांत अझोला वाढतो आणि काढणी सुरू करता येते. त्यात प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि विविध खनिजे असतात. त्यामुळे गाई, म्हशी, शेळ्या आणि कुक्कुटपालनात पूरक खाद्य म्हणून त्याचा उपयोग होऊ शकतो.

पाण्याची उपलब्धता पाहून ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर महिन्यात ल्युसर्न, बरसीम आणि ओट यांसारख्या चारा पिकांच्या लागवडीचे नियोजन करावे, असे डॉ. दुपटे यांनी सांगितले. अनुकूल परिस्थितीत या पिकांची पहिली कापणी साधारण 45 ते 60 दिवसांनी करता येते. त्यानंतरच्या कापण्या 25 ते 30 दिवसांच्या अंतराने होतात. पाणीटंचाई असलेल्या भागात मात्र उपलब्ध पाण्याचा विचार करूनच पिके निवडावीत.

गावपातळीवरही चाऱ्याचे नियोजन हवे. शेतकऱ्यांनी पिकांचे अवशेष जाळू नयेत, त्यांचा योग्य उपयोग करावा. शक्य तिथे सामूहिक चारा साठवणूक, मुरघास निर्मिती आणि चारा व्यवस्थापन करावे. चारा मिळणार नाही या भीतीने पशुपालकांनी जनावरांची घाईघाईने विक्री करू नये. चाऱ्याचे पर्यायी स्रोत वापरून पशुधन वाचवण्यालाच प्राधान्य द्यावे.

अधिक मार्गदर्शन हवे असल्यास जवळचा पशुवैद्यकीय दवाखाना, कृषी विभाग किंवा कृषी विज्ञान केंद्र, सिंदेवाही यांच्याशी संपर्क साधावा, असेही केंद्राच्या वतीने सांगण्यात आले आहे.