नागपूर पदवीधरमध्ये वंजारी ३,२७१ मतांनी विजयी, कोहळेंचा पराभव; भाजपमध्ये बंडखोरीची चर्चा

नागपूर पदवीधर मतदारसंघात काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी सलग दुसऱ्यांदा आमदार झाले आहेत. भाजपचे सुधाकर कोहळे यांना त्यांनी ३,२७१ मतांनी मागे टाकले. वंजारी यांना पहिल्या आणि दुसऱ्या पसंतीची मिळून ६७,२३१ मते पडली, तर कोहळे यांच्या खात्यात ६३,९६० मते जमा झाली. नागपूर हे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी आणि संघाचे मुख्यालय असलेले शहर आहे. त्यामुळे इथला पराभव भाजपला जास्तच बोचतो आहे.

मोजणी मंगळवारी, २७ ऑक्टोबरला सकाळी आठ वाजता मानकापूरच्या विभागीय क्रीडा संकुलात सुरू झाली. ८४ टेबलांवर काम चालले आणि निकाल लागेपर्यंत जवळपास ४१ तास गेले. काही ठिकाणी हा आकडा ४५ तास असाही सांगितला गेला. सुरुवातीला टपाली मते मोजली. एकूण २३८ टपाली मतपत्रिकांपैकी ३४ अवैध ठरल्या आणि २०४ वैध राहिल्या. त्यात वंजारी यांना १०१, कोहळे यांना ८६ आणि बाकीच्यांना मिळून २२ मते मिळाली. मतदारसंघात ३८ उमेदवार होते. २,५५,६०३ नोंदणीकृत मतदारांपैकी १,६५,६७२ जणांनी मतदान केले होते. जिल्ह्यांनुसार चंद्रपूरमध्ये ७३.०५ टक्के मतदान झाले, तर नागपूर जिल्ह्यात सर्वात कमी, ६०.३५ टक्के.

पहिल्या फेरीत ८४,००३ मते मोजली गेली. त्यातली ७६,८७५ वैध आणि ७,१२८ अवैध होती. त्या फेरीत वंजारी यांना २८,९९८, कोहळे यांना २८,०७१ आणि राष्ट्रवादीतून बंड करून अपक्ष लढलेल्या नितेश कराळे यांना १४,७०८ मते मिळाली. म्हणजे वंजारी ९२७ मतांनी पुढे होते. सुरुवातीला अनधिकृत म्हणून फिरलेले आकडे थोडे वेगळे होते, पण अधिकृत पत्रक आल्यावर तेच ग्राह्य धरले गेले. संजय थुल यांना १,७६२, मंगेश वानखेडे यांना ६४२, धनंजय बोरकर यांना ६१२, अतुल देशमुख यांना ५७६ आणि सुमेध गडपायले यांना ५२१ मते होती.

दुसऱ्या फेरीनंतर चित्र उलटले. कोहळे यांना त्या फेरीत ३२,८५३ मते मिळून त्यांची एकूण संख्या ६०,९२४ झाली. वंजारी यांना २७,६३२ मिळाल्याने ते ५६,६३० वर थांबले. कराळे यांची बेरीज २४,२४९ झाली. कोहळे सुमारे ४,२९० मतांनी पुढे गेले, आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी हा फरक ४,२९१ किंवा ४,२९४ असा नोंदला गेला. या दोन फेऱ्यांत एकूण १,६५,९०६ मते होती. १५,०३२ अवैध ठरली आणि १,५०,८७४ वैध राहिली. वैध मतांच्या निम्मे अधिक एक या सूत्राने कोटा ७५,४३८ ठरला. कोहळे यांना तो गाठायला १४,५१४ मते कमी पडत होती, तर वंजारी यांना १८,८०८. कोणीच कोटा गाठला नाही, म्हणून बाद फेरी आणि दुसऱ्या पसंतीची मोजणी सुरू झाली.

या बाद फेरीत एकेक करून उमेदवार बाहेर पडत गेले. कराळे आणि दोन्ही प्रमुख उमेदवारांखेरीज उरलेल्या ३५ पैकी २१ जण लवकर बाद झाले. नंतरच्या टप्प्यावर २८ उमेदवार बाद झाले होते आणि कोहळे ६१,०२९ विरुद्ध ५६,७८५ अशा ४,२४४ मतांनी पुढे होते. कराळे यांच्या मतपत्रिकांवरची दुसरी पसंती आधीच्या छोट्या मोजणीत कोहळे यांना ५६, वंजारी यांना ६३ आणि कराळे यांना ४८ अशी होती. बंडखोरी करून अर्ज मागे न घेतलेल्या अनिल सोले यांना २६७ पहिल्या पसंतीची आणि ७ टपाली अशी २७४ मते मिळाली होती. त्यातली दुसरी पसंती कोहळे यांना ८८, वंजारी यांना ४१ आणि कराळे यांना १० अशी वाटली गेली.

मग रात्री कराळे यांच्या मतपत्रिकांवरची दुसऱ्या पसंतीची मते मोजायला सुरुवात झाली. तोवर कोहळे यांची आघाडी एका वेळी सुमारे ५,००० पर्यंत गेली होती. शेवटच्या तीन उमेदवारांची मोजणी सुरू झाल्यावर ती घटून सुमारे १,२०० वर आली, आणि कराळे यांची जवळपास १४,००० मते मोजायची बाकी होती. त्यातली बहुतेक मते वंजारी यांच्याकडे गेली आणि आघाडी संपली. काँग्रेसचे कार्यकर्ते जल्लोष करू लागले, पोलीस बंदोबस्त वाढवावा लागला. कोहळे यांनी तेव्हा म्हटले होते: "काँग्रेसने जल्लोष सुरू केला असला तरी आम्ही पराभव मान्य केलेला नाही." शेवटी निकाल बुधवारी रात्री उशिरा जाहीर झाला. निवडणूक निर्णय अधिकारी आणि विभागीय आयुक्त विजयलक्ष्मी बिदरी यांनी वंजारी यांना विजयाचे प्रमाणपत्र दिले. निरीक्षक म्हणून डॉ. हर्षदीप कांबळे हजर होते. काही वृत्तांनुसार कोहळे नंतर पराभव मान्य करून मतमोजणी केंद्रातून निघून गेले. पण आता अवैध मतांच्या हाताळणीविरोधात दाद मागण्याचे संकेतही त्यांनी दिले आहेत. तसे झाले तर मोजणीची आणखी तपासणी होऊ शकते.

अवैध मतांचा मुद्दा सर्वात जास्त चर्चेत आहे. अधिकृत आकडा १५,०३२ आहे, तर एका ठिकाणी तो १५,१०६ असाही सांगितला गेला. कोहळे यांच्या म्हणण्यानुसार सुमारे नऊ हजार मतदारांनी त्यांच्या नावापुढे १ ऐवजी २ लिहिले आणि ती मते बाद झाली. त्यांनी असेही म्हटले होते: "ज्या भाजपच्या मतदारांनी माझ्या पसंतीक्रमासमोर '१' न लिहिता '२' लिहिले, त्यांना मी विनंती करतो की लोकशाहीसाठी असे मतदान योग्य नाही." पण या आकड्यावर एकमत नाही. कुठे सहा ते सात हजार सांगितले गेले, तर कुठे तीन हजारांहून जास्त. नेमके कारण फक्त मतदानाच्या पद्धतीवरून सांगता येत नाही. संघाचे जुने स्वयंसेवक रवी वाघमारे यांना हा अपघात वाटत नाही. नोटाचा पर्याय नसल्याने काहींनी ठरवून मत अवैध केले असावे, अशी शंका त्यांनी व्यक्त केली. नेते पहिल्या पसंतीच्या मतांवर भर देत राहिले आणि दुसऱ्या पसंतीकडे दुर्लक्ष झाले, असेही विश्लेषण सांगितले जाते. तसे पाहिले तर भाजपला कराळे यांच्याकडून फक्त १५ हजार मतांची अपेक्षा होती, आणि कराळे यांनी २५,९०९ मते घेतली. काही ठिकाणी हा आकडा २५,९०८ असाही दिला आहे. कराळे यांनी स्वतः पहिल्याच फेरीत ४० ते ४५ हजार मिळतील असा दावा केला होता. मोजणीदरम्यान एका पेटीत आठ मते जास्त निघाल्याचा आक्षेपही त्यांनी घेतला होता.

निकालानंतर कराळे म्हणाले: "भाजपने दोन नंबरचे मत मागितले नाही, हे त्यांच्यासाठी घातक ठरले." वंजारी यांनी स्वतः श्रेय घेऊ नये, भाजपविरोधी रोषामुळे दुसरी पसंती त्यांना मिळाली, असेही त्यांचे म्हणणे आहे. वंजारी यांनी याआधी कराळे यांना आपला धाकटा भाऊ म्हटले होते.

भाजपमधली धुसफूस हेही मोठे कारण सांगितले जाते. कोहळे यांची उमेदवारी जाहीर होताच माजी आमदार अनिल सोले, तसेच गिरीश व्यास यांनी उघड बंड केले. सोले गडकरी यांच्या जवळचे मानले जातात. फडणवीस दोन दिवस नागपुरात राहिले आणि सोले यांच्या घरी जाऊन त्यांची समजूत काढली, त्यानंतर सोले यांनी प्रचार थांबवला. पण ती मध्यस्थी उशिरा झाली का, कार्यकर्त्यांची नाराजी गेली का, असे प्रश्न विचारले जात आहेत. ब्राह्मण उमेदवार न दिल्याने काही पारंपरिक मतदार नाराज होते, अशीही चर्चा आहे, पण त्याचा किती परिणाम झाला याची अधिकृत आकडेवारी नाही. भाजपचे आमदार परिणय फुके यांच्या म्हणण्यानुसार शिंदे शिवसेनेची मते भाजपला मिळाली नाहीत. बॅलेटवर निवडणूक झाली तरी काँग्रेस बहुतेक ठिकाणी हरली, असेही ते म्हणाले. गडकरी यांनी १९९० ते २०१४ पर्यंत याच मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले होते. २०२० मध्ये वंजारी यांनी संदीप जोशी यांना ६१,७०१ विरुद्ध ४२,७९१ अशा फरकाने हरवले होते. भाजपचे प्रचारप्रमुख चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी पराभवाची जबाबदारी घेतली आहे. पक्षाचे नुकसान करणाऱ्यांवर कारवाई होईल, असे ते म्हणाले. भाजप प्रदेशाध्यक्ष रवींद्र चव्हाण २ नोव्हेंबरला अमित शाह यांची भेट घेऊन अहवाल देणार असल्याचे सांगितले जाते.

राज्यात पाच जागांपैकी तीन महाविकास आघाडीला आणि दोन महायुतीला मिळाल्या. अमरावती शिक्षकमध्ये शिंदे शिवसेनेचे किरण सरनाईक जिंकले. छत्रपती संभाजीनगर पदवीधरमध्ये राष्ट्रवादीचे (शरदचंद्र पवार) प्रतापसिंह पाटील यांनी सतीश चव्हाण यांना हरवले. पुण्याच्या जागांच्या निकालांबाबत वृत्तांमध्ये फरक आहे. काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष हर्षवर्धन सपकाळ यांनी भाजपवर टीका केली. पंतप्रधान मोदींनी निकालाआधीच काँग्रेसला शून्य म्हटले होते, असे ते म्हणाले. रोहित पवार यांनी फडणवीस यांना उद्देशून पोस्टही केली. त्यात त्यांनी लिहिले: "कदाचित निवडणूक बॅलेटवर झाली होती, याचा आपल्याला विसर पडला असावा, म्हणून आधीच ट्विट झाले असेल."

अभिजीत वंजारी हे वकील आहेत. त्यांचा जन्म १० मे १९७३ रोजी नागपुरात झाला. त्यांचे वडील गोविंदराव मारोतराव वंजारी हे दक्षिण नागपूरचे दोन वेळा आमदार होते. वंजारी यांनी १९९८ ते २००२ या काळात एनएसयूआयचे महाराष्ट्र सरचिटणीस म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या शपथपत्रात १८ गुन्हे नोंद आहेत, पण कोणत्याही प्रकरणात ते दोषी ठरलेले नाहीत. त्यांची एकूण संपत्ती १६.२१ कोटी रुपयांहून जास्त, तर देणी ३.१७ कोटींहून जास्त आहेत.