धाप लागतेय? फिटनेसची कमी की फुफ्फुसाचा आजार, डॉक्टरांनी सांगितले फरक ओळखण्याचे संकेत

रोजची कामे करताना किंवा थोडी हालचाल केल्यावर धाप लागते, अशी तक्रार घेऊन येणाऱ्या पेशंटच्या मनात एक प्रश्न हमखास असतो, माझा फिटनेस कमी पडतोय की माझ्या फुफ्फुसात काही प्रॉब्लेम आहे. हा संभ्रम साहजिक आहे, कारण फिटनेस कमी असणे आणि अस्थमा, सीओपीडी किंवा ब्रॉन्कायटिससारखे फुफ्फुसाचे आजार, या दोन्ही कारणांमुळे धाप लागू शकते. पण शरीर या दोन्ही परिस्थितीत वेगवेगळे संकेत देत असते, अशी माहिती पुण्याच्या रुबी हॉल क्लिनिकमधील कन्सल्टंट पल्मोनोलॉजिस्ट आणि चेस्ट फिजिशियन डॉ. महावीर मोदी यांनी दिली आहे.

डॉ. मोदी यांच्या मते, दम लागल्यावर श्वास पूर्ववत व्हायला किती वेळ लागतो, हा पहिला फरक आहे. फिटनेस कमी असेल तर हालचाल थांबवून विश्रांती घेतल्यावर साधारण दोन ते पाच मिनिटांत श्वास सामान्य होतो. पण फुफ्फुसाचा आजार असेल तर विश्रांतीनंतरही दम लागल्यासारखे वाटत राहते आणि श्वास सामान्य व्हायला दहा ते पंधरा मिनिटे किंवा त्याहून जास्त वेळ लागू शकतो.

व्यायामानंतर शरीराची प्रतिक्रिया बघूनही फरक कळतो, असे डॉ. मोदी सांगतात. फिटनेस कमी असणाऱ्यांनी नियमित चालायला सुरुवात केली तर दोन ते तीन आठवड्यांत ऊर्जा आणि क्षमता सुधारायला लागते, आधीपेक्षा जास्त वेळ चालल्यावरच मग दम लागतो. पण फुफ्फुसाचा आजार असेल तर व्यायाम केल्याने त्रास कमी होण्याऐवजी तसाच राहतो, आणि जास्त ताण दिला तर खोकला, छातीत घट्टपणा किंवा श्वास घ्यायला अजून त्रास होऊ शकतो.

इतर लक्षणांवरूनही ओळखता येते, असे डॉ. मोदी म्हणतात. फिटनेस कमी असेल तर धाप लागणे, पाय दुखणे, सर्वसाधारण थकवा जाणवतो, पण श्वास घेताना घरघर किंवा सतत खोकला सहसा नसतो. फुफ्फुसाचा आजार असेल तर श्वास घेताना घरघर होणे, सतत कोरडा किंवा कफासकट खोकला, छातीत घट्टपणा किंवा कफ अशी लक्षणे दिसू शकतात.

रोजच्या कामांमध्येही फरक जाणवतो. फिटनेस कमी असेल तर तीन मजले जिने चढणे किंवा बस पकडण्यासाठी धावणे यासारख्या दमछाक करणाऱ्या कामांतच धाप लागते, बसल्यावर किंवा झोपल्यावर विशेष फरक जाणवत नाही. पण फुफ्फुसाचा आजार असेल तर बुटाची लेस बांधणे, बेड आवरणे किंवा साधे बोलणे यातही दम लागू शकतो, आणि पाठीवर सरळ झोपल्यावर श्वास घ्यायला अजून त्रास होतो.

डॉ. मोदी यांनी काही धोक्याची लक्षणे सांगितली असून ती दिसल्यास दुर्लक्ष न करता लगेच डॉक्टरांकडे जावे, असे त्यांनी नमूद केले आहे. रात्री अचानक जाग येऊन श्वास घ्यायला त्रास होणे, पाय, घोटे किंवा पायाच्या खालच्या भागाला सूज येणे, ओठ किंवा नखं निळसर होणे, छातीत दडपण किंवा दाब जाणवणे, तसेच श्वासासाठी मध्येच थांबावे लागल्याने पूर्ण वाक्य बोलता न येणे, ही ती लक्षणे आहेत.

शारीरिक निष्क्रियतेमुळे नाही तर फुफ्फुसाशी संबंधित कारणामुळे धाप लागतेय असे वाटत असेल, तर स्पायरोमेट्री म्हणजेच पल्मनरी फंक्शन टेस्ट ही साधी तपासणी उपयोगी ठरू शकते, असे डॉ. मोदी यांनी सांगितले. या तपासणीत फुफ्फुसात किती हवा मावते आणि ती किती वेगाने बाहेर सोडता येते, हे तपासले जाते, त्यामुळे धाप लागण्यामागचे नेमके कारण शोधायला मदत होते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.