रूपपूर अणुप्रकल्पासाठीचे रशियन युरेनियम अडले; पाकिस्तानने हवाई हद्द नाकारल्याने बांगलादेशला फटका

दक्षिण आशियातील राजकारणात पुन्हा एकदा मोठी घडामोड घडली आहे. बांगलादेशात अलीकडेच झालेल्या राजकीय उलथापालथीनंतर आणि सत्तापालटानंतर पाकिस्तान आणि बांगलादेश यांच्यातील संबंध सुधारत असल्याची चर्चा सुरू होती. पण पाकिस्तानने पुन्हा एकदा आपला जुना पवित्रा दाखवत बांगलादेशला मोठा धक्का दिला आहे. बांगलादेशच्या पहिल्या आणि महत्त्वाकांक्षी रूपपूर अणुऊर्जा प्रकल्पासाठी रशियाकडून येणारे युरेनियम रोखण्यासाठी पाकिस्तानने आपली हवाई हद्द बंद केली आहे. यामुळे बांगलादेशच्या ऊर्जा क्षेत्रावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

बांगलादेश आपल्या ऊर्जा प्रकल्पांसाठी रशियाकडून युरेनियम इंधन विकत घेतो. ठरलेल्या वेळापत्रकानुसार, रूपपूर अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या युनिट-२ साठी लागणारे अणुइंधन घेऊन रशियाचे खास मालवाहू विमान २४ सप्टेंबरला ढाक्यातील हजरत शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर उतरणार होते. हे विमान रशिया, कझाकस्तान, तुर्कमेनिस्तान, अफगाणिस्तान, पाकिस्तान आणि भारताच्या मार्गाने बांगलादेशात येणार होते. मात्र अगदी शेवटच्या क्षणी पाकिस्तानने या विमानाला आपल्या हवाई हद्दीतून जाण्याची परवानगी द्यायला स्पष्ट नकार दिला. त्यामुळे युरेनियमची ही अत्यंत महत्त्वाची खेप वेळेवर बांगलादेशात पोचू शकली नाही.

पाकिस्तानने असा निर्णय नेमका का घेतला, हे अजून अधिकृतपणे स्पष्ट झालेले नाही. बांगलादेशचे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्री फकीर महबूब अनम यांनी प्रसारमाध्यमांशी बोलताना सांगितले की, २४ सप्टेंबरला युरेनियम घेऊन येणाऱ्या विमानाला पाकिस्तानने अचानक हवाई हद्द नाकारल्याची माहिती त्यांना मिळाली. यामागचे ठोस कारण अजून समोर आलेले नाही. पण राजकीय विश्लेषकांच्या मते, १९७१ च्या मुक्तीसंग्रामापासून बांगलादेशच्या प्रगतीबद्दल पाकिस्तानच्या मनात असलेली अढी आजही कायम आहे.

काही आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांच्या मते यामागे मोठे भू-राजकीय गणित असण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही. रशिया आणि अमेरिका यांच्यातील वाढता तणाव पाहता, अमेरिकेच्या दबावाखाली पाकिस्तानने ही खोड काढली असण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. बांगलादेशात सत्तापालट झाल्यानंतर पाकिस्तानमधील मूलतत्त्ववादी शक्तींनी बांगलादेशशी जवळीक साधण्याचा प्रयत्न केला होता. पण ऐनवेळी सहकार्याची भूमिका घेण्याऐवजी बांगलादेशच्या विकासात अडथळा आणून पाकिस्तानने आपला मूळ चेहरा पुन्हा एकदा जगासमोर आणला आहे.

युरेनियमचा पुरवठा वेळेत न झाल्याने रूपपूर प्रकल्पाचे काम काही काळासाठी प्रभावित झाले आहे. लवकरच आवश्यक युरेनियम मिळाले नाही, तर प्रकल्पाच्या दुसऱ्या युनिटचे काम पुढे ढकलावे लागू शकते. बांगलादेशच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ढाका विमानतळावर युरेनियमचे स्वागत करण्यासाठी आणि ते सुरक्षितपणे पबना जिल्ह्यातील प्रकल्पाच्या ठिकाणी नेण्यासाठी कडक सुरक्षा व्यवस्था केली होती.

रशियाची सरकारी अणुऊर्जा कंपनी रोसाटॉम या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न करत आहे. रोसाटॉमने बांगलादेश सरकारला आश्वासन दिले आहे की, पाकिस्तानची हवाई हद्द टाळून वेगळ्या आणि सुरक्षित मार्गाने युरेनियमची वाहतूक केली जाईल. रशियाच्या मते, ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात हे युरेनियम बांगलादेशात सुरक्षितपणे पोचवले जाईल.

बांगलादेशातील पबना जिल्ह्यातील ईश्वरदी उपजिल्ह्यात पद्मा नदीच्या काठावर रूपपूर इथे हा भव्य अणुऊर्जा प्रकल्प उभारला जात आहे. हा बांगलादेशचा सर्वात पहिला आणि महत्त्वाचा अणुऊर्जा प्रकल्प आहे. रशियाची रोसाटॉम कंपनी या प्रकल्पासाठी तांत्रिक मदत पुरवत असून बांगलादेश अणुऊर्जा आयोग यावर संपूर्ण देखरेख ठेवत आहे. या प्रकल्पात तिसऱ्या पिढीतील म्हणजे जेन-३ प्लस, २,४०० मेगावॅट क्षमतेच्या दोन VVER-1200 अणुभट्ट्या बसवल्या जात आहेत. या प्रकल्पाच्या पहिल्या युनिटसाठी लागणारे युरेनियम ऑक्टोबर २०२३ मध्येच रशियाकडून यशस्वीरीत्या आणण्यात आले होते. त्यावेळी बांगलादेशी सैन्याच्या कडक बंदोबस्तात ग्रीन कॉरिडॉर तयार करून हे इंधन प्रकल्पापर्यंत पोचवण्यात आले होते. हा प्रकल्प पूर्ण क्षमतेने सुरू झाल्यावर बांगलादेशातील वीजटंचाई कायमची दूर होण्यास मदत होणार आहे. मात्र पाकिस्तानच्या या कूटनीतिक खोडीमुळे बांगलादेशच्या ऊर्जा स्वावलंबनाच्या स्वप्नाला तात्पुरता ब्रेक लागला आहे.