पश्चिम ऑस्ट्रेलियात गूगल अर्थवर दिसलेला 850 फुटांचा गोल निघाला उल्कापाताचा खड्डा

घरबसल्या इंटरनेटवर जगाचा कोपरा न् कोपरा पाहता येतो, पण कॉम्प्युटरच्या स्क्रीनवरच्या एका साध्या शोधातून अंतराळातली एवढी मोठी गोष्ट उघड होईल, असे कुणाला वाटले नसेल. ऑस्ट्रेलियन भूगर्भशास्त्रज्ञ आर्थर हिकमन (Arthur Hickman) यांच्या बाबतीत नेमके तसेच झाले. ते नेहमीप्रमाणे गूगल अर्थवर उपग्रहाने घेतलेली चित्रे पाहत होते.

त्या वेळी पश्चिम ऑस्ट्रेलियातील अगदी दुर्गम अशा ऑप्थाल्मिया श्रेणीत (Ophthalmics Range) त्यांना जमिनीवर एक वेगळीच रचना दिसली. सुमारे ८५० फूट म्हणजे २६० मीटर व्यासाचा तो पूर्ण आणि अचूक गोल होता. माणसाची वस्ती तिथून शेकडो मैल दूर आहे. एवढा मोठा गोलाकार खड्डा माणसाने तिथे करणे जवळपास अशक्य होते, म्हणून हिकमन यांची उत्सुकता वाढली. त्यांनी लगेच त्या जागेची माहिती आणि जुने सॅटेलाइट फोटो वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना आणि भूवैज्ञानिक संस्थांना कळवले.

हिकमन यांच्या कळवण्यानंतर वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आणि भूवैज्ञानिकांचे विशेष संशोधन पथक त्या ठिकाणी गेले. तिथे खरोखरच एक मोठे विवर (Crater) होते आणि ते पाहून सगळे थक्क झाले. सुरुवातीच्या अभ्यासानंतर शास्त्रज्ञांनी जाहीर केले की ही रचना माणसाने केलेली नाही. अंतराळातून आलेल्या मोठ्या उल्कापिंडाच्या धडकेमुळे हे विवर तयार झाले आहे. शोध लावणाऱ्या हिकमन यांच्या कामाचा गौरव म्हणून या विवराला अनौपचारिकपणे 'हिकमन क्रेटर' (Hickman Crater) असे नाव दिले गेले आहे.

'ऑस्ट्रेलियन जर्नल ऑफ अर्थ सायन्सेस' मध्ये प्रकाशित झालेल्या शोधनिबंधानुसार, ऑस्ट्रेलियात सापडलेले हे सर्वात नवीन उल्कापिंड विवर ठरले आहे. जगातील इतर मोठ्या विवरांच्या तुलनेत त्याचा आकार लहान मानला जातो, तरीही ते तयार होताना अत्यंत तीव्र आणि विनाशकारी घटना घडली होती.

ग्लिक्सन, हिकमन आणि विकर्स या शास्त्रज्ञांनी या विवराचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या मते हे विवर सुमारे १०,००० ते १,००,००० वर्षांपूर्वी, म्हणजे उत्तर प्लेस्टोसीन (Late Pleistocene) काळात तयार झाले असावे. सुमारे १० मीटर रुंदीचा, लोखंडी किंवा खडकाळ उल्कापिंड (Meteorite) अतिशय वेगाने पृथ्वीच्या वातावरणात शिरला आणि तिथे आदळला.

धडक एवढी जोरदार होती की जमिनीत सुमारे ८० मीटर खोल खड्डा पडला आणि आजूबाजूचे ज्वालामुखी खडक फुटून उडाले. विवराच्या दक्षिण काठाजवळून वाहणाऱ्या एका लहान नदीचा प्रवाहही या धडकेमुळे बदलला होता. त्या नदीच्या भूवैज्ञानिक अभ्यासावरूनच शास्त्रज्ञांना विवराच्या वयाचा अंदाज बांधता आला.

ही रचना उल्केच्या धडकेमुळे झाली की दुसऱ्या कुठल्या भूवैज्ञानिक कारणामुळे, हे ठामपणे ठरवण्यासाठी २०१२ मध्ये मोठा वैज्ञानिक प्रकल्प राबवला गेला. ऑस्ट्रेलियन खाण, उद्योग नियमन आणि सुरक्षा विभागाच्या (DMIRS) अंतर्गत येणाऱ्या 'जिओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया'ने 'ॲटलस आयर्न' या संस्थेच्या सहकार्याने हिकमन विवरात वेधन (Drilling) केले. शास्त्रज्ञ पी. डब्ल्यू. हेन्स यांनी या वेधनाच्या निष्कर्षांवर "कोलॅबोरेटिव्ह सायंटिफिक ड्रिलिंग ॲट हिकमन क्रेटर" नावाचा संशोधन अहवाल सादर केला. त्यानुसार विवराच्या मध्यभागी सरळ खाली ६४.७ मीटर खोल वेधन झाले होते.

ड्रिल कोअरवरून (Drill Core) दिसले की वरचे ४८.४ मीटर म्हणजे विवर तयार झाल्यानंतर हजारो वर्षांत साचलेला गाळ आणि माती होती. मात्र ५५.१ ते ६४.७ मीटर खोलीच्या दरम्यान 'रायोलिट' (Rhyolite) नावाचा मूळ खडक सापडला, जो खूप भेगाळलेला आणि प्रचंड दाबाने फुटलेला होता. खडक असा भेगाळणे फक्त वेगाने आदळणाऱ्या उल्कापिंडाच्या आघात लहरींमुळेच (Impact Shockwaves) शक्य असते. या चाचणीने हिकमन विवर उल्कापातामुळेच तयार झाले असल्याचे १००% सिद्ध केले, असे सांगितले जाते. गूगल अर्थसारख्या साध्या डिजिटल साधनामुळे अंतराळातल्या जुन्या रहस्याचा असा उलगडा होणे ही खगोलशास्त्र आणि भूगर्भाच्या अभ्यासातली अतिशय आश्चर्यकारक घटना मानली जाते.