नवरात्रीत देवीला तुळस का वाहत नाहीत? पुराणातील कथा आणि शास्त्राचा नियम

नवरात्र सुरू झाली की घरोघरी घट बसतो आणि देवीची पूजा होते. लोक देवीला आवडणारे सगळे अर्पण करतात, म्हणजे हार, फुले आणि नैवेद्य. पण देवीला तुळस वाहिली जात नाही. हिंदू धर्मात तुळस सगळ्यात पवित्र मानली जाते. घरोघरी तुळस असते आणि रोज तिची पूजा होते. मग ती दुर्गा मातेला का वाहत नाहीत, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. त्यामागे धार्मिक कथा आणि शास्त्राचा नियम दोन्ही सांगितले जातात.

पहिली कथा शंखचूडाच्या वधाची आहे. पुराणात सांगितले आहे की तुळशीचे लग्न शंखचूड नावाच्या असुराबरोबर झाले होते. हा शंखचूड सामान्य राक्षस नव्हता, तो खूप ताकदवर होता. देवांनाही त्याला हरवणे कठीण गेले होते. शेवटी देवी दुर्गेनेच त्याचा वध केला. पतीला मारणारी देवी म्हणून तुळशीच्या मनात दुर्गेबद्दल नाराजी राहिली, असे मानले जाते. तिला दुर्गेचा राग येतो, म्हणूनच तुळस कधीच दुर्गा देवीजवळ जात नाही आणि ही भावना आजही पाळली जाते.

दुसरी कथा विष्णू आणि शिव यांच्या वेगळ्या परंपरेची आहे. तुळशीला विष्णूची पत्नी मानले जाते. तिला विष्णूप्रिया किंवा वैष्णवी असेही म्हणतात. त्यामुळे जिथे विष्णूची पूजा होते, म्हणजे विठ्ठल, कृष्ण, राम यांच्या पूजेत, तिथे तुळस आवर्जून लागते.

दुर्गा देवी ही शक्ती आहे आणि ती शैव पंथाशी जोडलेली आहे. शैव आणि वैष्णव या दोन वेगळ्या परंपरा आहेत. त्यामुळे वैष्णव असलेली तुळस शक्तीच्या पूजेत वापरली जात नाही. महादेवाला जशी तुळस वाहत नाहीत, तशीच दुर्गा मातेलाही वाहत नाहीत. गणपती, शनीदेव आणि भैरव यांनाही तुळस वाहत नाहीत.

शापाचीही एक गोष्ट सांगितली जाते. काही ग्रंथांत असे लिहिले आहे की एकदा तुळशीने दुर्गा देवीला शाप दिला होता. तुझ्या पूजेत माझा कधीच वापर होणार नाही, असे ती म्हणाली होती. त्यामुळेच परंपरेने दुर्गा पूजेत तुळस वर्ज्य झाली.

शास्त्रानुसार शक्तीच्या पूजेचे काही नियम आहेत. ज्या वस्तूचा संबंध असुराशी आहे, ती वस्तू देवीला अर्पण करत नाहीत. तुळशीचा संबंध शंखचूड असुराशी आल्यामुळे ती अपवित्र नाही, पण देवीच्या पूजेसाठी योग्य मानली गेली नाही. म्हणून नवरात्रीत देवीला फुले म्हणून झेंडू, गुलाब, कमळ आणि जास्वंद वाहतात, पण तुळशीचे पान चुकूनही ठेवत नाहीत.

नवरात्रीत पूजा करताना ही गोष्ट लक्षात ठेवावी, असे सांगितले जाते. तुळस विष्णूसाठी ठेवावी आणि देवीसाठी दुसरी पवित्र फुले वापरावीत. कारण तुळस पवित्र असली तरी ती वैष्णव परंपरेशी जोडलेली आहे, तर दुर्गा देवी शक्तीच्या परंपरेतील आहे आणि दोन्ही परंपरांचे नियम वेगळे आहेत.