नागपूर सेंट्रल जेलमध्ये क्षमतेपेक्षा जास्त कैदी, आरटीआयमधून माहिती उघड

नागपूर सेंट्रल जेलमध्ये सध्या क्षमतेपेक्षा खूप जास्त कैदी ठेवण्यात आले आहेत. या जेलची अधिकृत क्षमता १,९४० कैद्यांची असताना प्रत्यक्षात तिथे २,८३६ कैदी आहेत. म्हणजेच जेलमध्ये जवळपास ४६ टक्के जास्त कैदी ठेवण्यात आले आहेत. ही माहिती माहितीच्या अधिकारांतर्गत (आरटीआय) समोर आली आहे.

सामाजिक कार्यकर्ते अभय कोळरकर यांनी दाखल केलेल्या आरटीआय अर्जाला उत्तर देताना कारागृह महानिरीक्षक कार्यालयाने ही आकडेवारी दिली. ३१ ऑगस्ट २०२६ रोजीची ही आकडेवारी असून त्यातून महाराष्ट्रातील कारागृहांवरील वाढता ताण स्पष्ट होतो.

नागपूरची ही परिस्थिती एकटीच नाही, तर संपूर्ण राज्यातील मोठ्या समस्येचा एक भाग आहे. राज्यातील नऊ सेंट्रल जेलची एकूण क्षमता १६,०४५ कैद्यांची असताना तिथे प्रत्यक्षात २७,९७९ कैदी ठेवण्यात आले आहेत, म्हणजे क्षमतेपेक्षा जवळपास ७५ टक्के जास्त.

राज्यातील ३७ जिल्हा जेलमध्ये तर परिस्थिती याहूनही बिकट आहे. या जेलची एकूण क्षमता ७,४८२ कैद्यांची असताना तिथे ११,३६५ कैदी आहेत, म्हणजे क्षमतेच्या दीडपटीहून अधिक कैदी.

नागपूर सेंट्रल जेलमध्ये क्षमता आणि प्रत्यक्ष कैद्यांची संख्या यातील फरक ८९६ इतका आहे. म्हणजेच जेलच्या मूळ रचनेपेक्षा जवळपास दीडपट कैदी सध्या तिथे ठेवण्यात आले आहेत. कैद्यांची संख्या क्षमतेपेक्षा इतकी जास्त असल्याने राहण्याची व्यवस्था, सुरक्षा, आरोग्य सुविधा, स्वच्छता आणि सुधारणा कार्यक्रम राबवताना जेल प्रशासनासमोर मोठे आव्हान उभे राहते.

राज्यातील इतर सेंट्रल जेलमध्येही अशीच स्थिती आहे. मुंबई सेंट्रल जेलमध्ये सर्वात गंभीर परिस्थिती दिसून आली. इथे ९९९ कैद्यांची क्षमता असताना ३,३९९ कैदी ठेवण्यात आले, म्हणजे क्षमतेच्या तिप्पटीहून अधिक.

ठाणे सेंट्रल जेलमध्ये १,१११ कैद्यांच्या क्षमतेविरुद्ध ३,३३० कैदी आहेत. संख्येच्या बाबतीत सर्वाधिक कैदी येरवडा सेंट्रल जेलमध्ये असून तिथे २,७६७ क्षमतेविरुद्ध ६,३९६ कैदी आहेत. नाशिक रोड सेंट्रल जेलमध्ये ३,२०८ क्षमतेविरुद्ध ३,९३८ कैदी, तर तळोजा सेंट्रल जेलमध्ये २,३२४ क्षमतेविरुद्ध ३,२२२ कैदी आहेत.

आरटीआयमधून मिळालेल्या आकडेवारीनुसार, जेलमधील गर्दीचे मुख्य कारण पुरुष कैद्यांची संख्या आहे. सेंट्रल जेलमध्ये पुरुष कैद्यांसाठी १५,४२६ जागांची क्षमता असताना प्रत्यक्षात २७,१९५ पुरुष कैदी आहेत. जिल्हा जेलमध्येही हीच स्थिती असून तिथे ६,९३७ क्षमतेविरुद्ध १०,९२२ पुरुष कैदी आहेत.

जिल्हा जेलमधील परिस्थिती तर याहून गंभीर आहे. कल्याण जिल्हा जेलमध्ये फक्त ५४० कैद्यांची क्षमता असताना तिथे २,०५४ कैदी आहेत, म्हणजे क्षमतेच्या जवळपास चौपट. जळगाव जिल्हा जेलमध्ये २७४ क्षमतेविरुद्ध ७५१ कैदी, तर उस्मानाबाद जिल्हा जेलमध्ये १०९ क्षमतेविरुद्ध २६१ कैदी आहेत. यवतमाळ जिल्हा जेलमध्येही २४८ क्षमतेविरुद्ध ५५६ कैदी असल्याने तिथेही मोठी गर्दी आहे.

ही आकडेवारी पाहता ही समस्या एखाद्या ठिकाणापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण व्यवस्थेतील त्रुटी दाखवते. कैद्यांची संख्या सातत्याने क्षमतेपेक्षा जास्त राहत असल्याने जेल प्रशासनाला सुरक्षा, आरोग्य, स्वच्छता, जेवण, राहण्याची जागा आणि सुधारणा कार्यक्रम राबवणे कठीण होत आहे, कारण या सुविधा इतक्या मोठ्या संख्येसाठी बांधलेल्याच नव्हत्या.

नागपूर सेंट्रल जेलमधील ८९६ कैद्यांचा हा अतिरिक्त भार शहरातील सुधारगृह व्यवस्थेवरील ताणाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. यातून एक मोठा प्रश्न उभा राहतो, तो म्हणजे महाराष्ट्रातील जेल किती काळ त्यांच्या मूळ क्षमतेपेक्षा इतक्या जास्त कैद्यांना सामावून घेत राहणार आहेत.