नागपूरच्या बिरला फर्टिलिटी केंद्राची दोन वर्षे, गुंतागुंतीच्या वंध्यत्वावर उपचार वाढले

बिरला फर्टिलिटी अँड आयव्हीएफ क्लिनिकमध्ये गुंतागुंतीच्या प्रजनन समस्या, उशिराने होणारी गर्भधारणा आणि वयामुळे येणाऱ्या अडचणींसाठी उपचार घेणाऱ्या रुग्णांची संख्या वाढत असल्याचे दिसत आहे. आधी केलेले उपचार किंवा आयव्हीएफ फेल गेल्यानंतर दुसरा सल्ला हवा असलेल्या जोडप्यांनाही इथे सेवा दिली जाते.

केंद्राने गेल्या काही वर्षांत पुरुष आणि स्त्री, दोन्ही प्रकारच्या वंध्यत्वाच्या अनेक केसेस हाताळल्या आहेत. त्यात कमी ओव्हरियन रिझर्व्ह, कमी एएमएच, पीएमओएस (पूर्वी पीसीओएस म्हणून ओळखला जाणारा), ट्यूबल-फॅक्टर इन्फर्टिलिटी, एन्डोमेट्रिओसिस आणि फायब्रॉइड्स यांचा समावेश आहे. ट्यूबरक्युलोसिस आणि पेल्विक इन्फ्लेमेटरी डिसीज यांसारखे संसर्ग, कारण स्पष्ट न होणारे वंध्यत्व आणि प्रगत मातृत्व वय यांच्याही केसेस आहेत. अझूओस्पर्मिया आणि कमी स्पर्म पॅरामीटर्स असलेले पुरुष-घटक वंध्यत्वही केंद्राच्या क्लिनिकल कामाचा मोठा भाग आहे, असे केंद्राने सांगितले.

केंद्राने एका अलीकडच्या केसचे उदाहरण दिले. या महिला रुग्णाला अनेक वर्षांचे प्राथमिक वंध्यत्व, प्रगत मातृत्व वय, हायपोथायरॉइडिझम आणि क्रोनिक थ्रॉम्बोसायटोपेनिया होता. आधी दुसऱ्या केंद्रावर तिचा आयव्हीएफ सायकल रद्द करावा लागला होता, कारण प्लेटलेट काउंट ५०,०००/युएल पर्यंत खाली आला होता. तिच्या पतीला ॲस्थेनोटेराटोझूओस्पर्मियाचे निदान झाले होते, म्हणजे स्पर्म मोटिलिटी कमी आणि मॉर्फॉलॉजी असामान्य. त्याचा डीएनए फ्रॅगमेंटेशन इंडेक्स १८% होता.

अशा परिस्थितीत फर्टिलिटी स्पेशालिस्ट, एम्ब्रियोलॉजिस्ट आणि हिमॅटोलॉजिस्ट यांना जवळून समन्वय ठेवावा लागला, असे केंद्राने म्हटले आहे. प्लेटलेट पातळी सांभाळत ओव्हरियन स्टिम्युलेशन आणि एग रेट्रीव्हल करण्यासाठी वैयक्तिक आयव्हीएफ योजना आखण्यात आली. पंधरा परिपक्व अंडी काढण्यात आली. अनेक उच्च-गुणवत्तेचे ब्लास्टोसिस्ट तयार करून क्रायोप्रिझर्व्ह केले गेले. मायक्रोफ्लुइडिक्सने निवडलेल्या स्पर्मचा वापर करून आयसीएसआय करण्यात आला. डिसेंबर २०२५ मध्ये फ्रोजन एम्ब्रियो ट्रान्सफर झाला. त्यानंतर रुग्णाने पॉझिटिव्ह गर्भधारणा नोंदवली आणि ती जुळ्यांची गर्भधारणा ठरली. केंद्राच्या म्हणण्यानुसार पाच महिन्यांच्या गर्भारपणात दोन्ही भ्रूणे नीट वाढत होती आणि प्रसूतिपूर्व निगराणीत प्लेटलेट काउंट स्थिर राहिला.

बिरला फर्टिलिटी अँड आयव्हीएफने नागपूर आणि आसपासच्या भागातील जोडप्यांना विशेष प्रजनन सेवा देऊन दोन वर्षे पूर्ण केली आहेत. त्यानिमित्ताने बोलताना केंद्राचे कन्सल्टंट आणि सेंटर हेड डॉ. प्रमोद मधुकर येरणे म्हणाले, "आमच्याकडे अनेक प्रजनन घटकांसह येणाऱ्या जोडप्यांची संख्या वाढताना दिसत आहे. ते ओव्हरियन रिझर्व्ह, वय, पुरुष-घटक वंध्यत्व, मागील उपचारांचे अपयश किंवा अंतर्गत वैद्यकीय स्थितीशी संबंधित असू शकतात. काही प्रकरणांसाठी केवळ मानक उपचार मार्ग पुरेसा नसतो आणि विविध विशेषतांमध्ये काळजीपूर्वक समन्वयाची गरज असते. आमचा दृष्टिकोन असा आहे की प्रथम जोडप्यावर परिणाम करणाऱ्या वैयक्तिक घटकांचे आकलन करणे, संबंधित जोखमींचे मूल्यांकन करणे आणि त्यानंतर क्लिनिकली योग्य आणि वैयक्तिकृत उपचार योजना तयार करणे. गुंतागुंतीच्या प्रकरणांमध्ये, काळजीपूर्वक तयारी आणि निगराणीमुळे रुग्णाच्या सुरक्षिततेला प्रत्येक निर्णयाच्या केंद्रस्थानी ठेवत उपचार पुढे नेणे शक्य होते."

डॉ. येरणे यांना प्रजनन वैद्यक आणि किमान आक्रमक स्त्रीरोग शस्त्रक्रियेचा १३ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे. वारंवार होणारे आयव्हीएफ अपयश, वारंवार गर्भपात, फायब्रॉइड्स, एन्डोमेट्रिओसिस आणि जन्मजात गर्भाशयाच्या असामान्यता अशा गुंतागुंतीच्या केसेसमध्ये त्यांचा अनुभव आहे. त्यांच्या क्लिनिकल अनुभवात १,२०० हून अधिक आयव्हीएफ सायकल्स, ६,००० हून अधिक लॅपरोस्कोपिक प्रक्रिया आणि ५,००० हून अधिक हिस्टेरोस्कोपिक प्रक्रिया आहेत.

नागपूर केंद्रावर जोडप्याची स्वतःची अंडी आणि स्पर्म वापरून केलेला आयव्हीएफ हा सर्वाधिक निवडला जाणारा उपचार आहे. व्यक्ती आणि जोडप्यांसाठी संपूर्ण प्रजनन मूल्यांकन आणि वैयक्तिक उपचार योजनाही केंद्र देते. त्यात अंतर्गत कारण, क्लिनिकल इतिहास आणि प्रजननविषयक उद्दिष्टांनुसार उपचारात बदल केले जातात.

केंद्राच्या माहितीनुसार महाराष्ट्र आणि आसपासच्या भागांसाठी नागपूर हे प्रजनन-सेवेचे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून पुढे आले आहे. जवळच्या शहरांतून आणि जिल्ह्यांतून रुग्ण विशेष सल्ल्यासाठी आणि उपचारांसाठी इथे येतात. जागरूकता वाढवण्यासाठी बिरला फर्टिलिटी अँड आयव्हीएफ नागपूर रुग्ण समुपदेशन, इनडोअर आणि आउटडोअर कॅम्प्स, सामुदायिक आउटरीच उपक्रम आणि डॉक्टरांशी संवाद राबवते. वंध्यत्व, लवकर सल्ला आणि उपलब्ध उपचार पर्याय यांवर केंद्रित शैक्षणिक उपक्रमही चालतात.