कुपोषणाचे आकडे घटले; आव्हान कायम! २२९ अंगणवाड्यांमधून १४ हजार ६०७ बालकांना पोषण आहार
चिखलदरा तालुक्यातील मेळघाट परिसरात कुपोषणाची स्थिती हळूहळू सुधारत असल्याचे आकडेवारीवरून दिसत असले, तरी दुर्गम गावांमधील अंगणवाडी सेवांची देखरेख हे अजूनही मोठे आव्हान ठरत आहे.
कुपोषणाच्या प्रश्नामुळे देशभर चर्चेत असलेल्या मेळघाटातील स्थितीत हळूहळू सुधारणा होत असल्याचे समोर आले आहे. मात्र ही समस्या पूर्णपणे संपलेली नाही, हेही तितकेच खरे आहे. चिखलदरा तालुक्यात ७ महिने ते ६ वर्षे वयोगटातील १४ हजार ६०७ बालकांना २२९ अंगणवाडी केंद्रांमार्फत रोज पोषण आहार पुरवला जातो. यातील ५० बालके अति कुपोषित श्रेणीत, तर ८०० बालके मध्यम कुपोषित श्रेणीत असल्याचे उपलब्ध आकडेवारीवरून समोर आले आहे. पावसाळ्याच्या दिवसांत कुपोषणाच्या केसेसवर विशेष लक्ष ठेवण्याची गरज निर्माण झाली आहे, कारण याच काळात लहान बालकांच्या तब्येतीवर परिणाम होण्याची शक्यता जास्त असते.
चिखलदरा तालुक्यातील १४३ गावांमध्ये एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेअंतर्गत ही २२९ अंगणवाडी केंद्रे चालवली जातात. म्हणजे या तालुक्यातील जवळपास प्रत्येक गावात एक अंगणवाडी केंद्र कार्यरत आहे, आणि या सर्व केंद्रांतून एकत्रित मिळून १४ हजारांहून अधिक बालकांना रोजचा पोषण आहार दिला जातो. या केंद्रांमधून बालकांना रोज लापशी, खिचडी असे विविध प्रकारचे पोषण आहार दिले जाते. बालकांचे वजन आणि उंची मोजून त्यांची पोषणस्थिती ठरवली जाते आणि त्यानुसार त्यांना अति कुपोषित, मध्यम कुपोषित आणि सामान्य अशा गटांत वर्गीकृत केले जाते. कुपोषित बालकांना अतिरिक्त आहार आणि गरजेनुसार काळजी देऊन त्यांना सामान्य श्रेणीत आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
दुर्गम गावांमध्ये मात्र देखरेख ठेवणे हे मोठे आव्हान बनले आहे. या २२९ अंगणवाडी केंद्रांची देखरेख करण्यासाठी अवघ्या नऊ महिला पर्यवेक्षक कार्यरत आहेत. म्हणजे प्रत्येकीकडे सरासरी २५ केंद्रांची जबाबदारी येते, आणि इतक्या मोठ्या संख्येने केंद्रे सांभाळणे एका पर्यवेक्षकासाठी सोपे काम नाही. तालुक्याचा मोठा भौगोलिक विस्तार, जंगल भाग, खराब रस्ते आणि वाहतुकीच्या अपुऱ्या सुविधा यामुळे सगळ्या केंद्रांपर्यंत नियमित पोहोचणे, तिथे पाहणी करणे आणि पोषण व्यवस्थेचा आढावा घेणे कठीण जाते.
अंगणवाडी केंद्रांच्या इमारती आणि तिथल्या सुविधांचाही प्रश्न गंभीर आहे. दुर्गम गावांतील अनेक केंद्रांच्या छोट्या खोल्यांमध्ये बालकांना बसवण्यासोबतच जेवण तयार करणे आणि इतर उपक्रम राबवणेही करावे लागते, म्हणजे तिथल्या अंगणवाडी सेविकांना मर्यादित जागेतच सगळे काम भागवावे लागते. काही ठिकाणी केंद्रांपर्यंत जाण्यासाठी पक्के रस्ते नाहीत आणि वाहतुकीची सोयही पुरेशी नाही, त्यामुळे अंगणवाडी सेविकांनाही रोज अडचणींचा सामना करावा लागतो.
चूर्णी, मोथा, गोलखेडा, खटकाली, सेमाडोह, सलोना, टेंबुरसोंडा, जरीदा आणि हत्रू यांसारख्या दुर्गम भागांत अंगणवाडी सेवांची नियमित देखरेख ठेवणे हे विशेष आव्हान ठरत आहे. या भागांतील खराब रस्ते आणि जंगलमय भूभागामुळे पर्यवेक्षकांना तिथपर्यंत पोहोचायलाच वेळ लागतो. त्यामुळे केवळ आकडेवारीच्या आधारे कुपोषण नियंत्रणात आल्याचे मूल्यमापन न करता, प्रत्यक्ष पातळीवर पोषण आहार, आरोग्य तपासणी, स्वच्छता, अंगणवाडी इमारती आणि वाहतूक सुविधा अधिक सक्षम करण्याची गरज असल्याचे स्पष्ट होते.
