हवामान पट्ट्यात बदल: कोकण-गोव्यात उष्ण मान्सून पट्टा वाढला, पाण्याच्या नियोजनावर लक्ष हवे

मुंबई : एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदा पावसाळ्यात पाऊस कमी झाला आहे आणि आता आणखी एका संकटाची चाहूल लागली आहे. पश्चिम विदर्भ आणि मराठवाड्यात अर्ध शुष्क पट्टा, तसेच कोकण-गोव्यात उष्ण मान्सून हवामान पट्टा वाढत असल्याचे संकेत मिळाले आहेत. त्यामुळे बाष्पीभवन वेगाने होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

पाणलोट क्षेत्रात आधीच साठा कमी असताना बाष्पीभवन वेगाने झाले, तर पाणीटंचाईची तीव्रता वाढणार आहे. भारताच्या हवामान क्षेत्रांच्या स्वरूपात दीर्घकालीन बदल होत आहेत, असे भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या 'मौसम' या संशोधन अभ्यासातून समोर आले आहे.

ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ कृष्णानंद होसाळीकर यांच्यासह पाच शास्त्रज्ञांनी हे संशोधन केले. त्यांनी १९५१ ते २०२० या काळातील तापमानाच्या नोंदींचे निरीक्षण मांडले आहे. अभ्यासानुसार पश्चिम विदर्भ आणि मराठवाडा अर्ध-शुष्क हवामानाच्या पट्ट्यात गेले आहेत, तर कोकण आणि गोवा भागात उष्ण मान्सून हवामानाचा पट्टा वाढला आहे.

यामुळे मुंबईसह महाराष्ट्रातील धरणे, तलाव, पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत आणि पाणलोट क्षेत्रांचे नियोजन बदलत्या हवामानाच्या दृष्टीने तपासण्याची गरज अधिक ठळकपणे समोर येत आहे.

पावसाचे प्रमाण, तीव्रता किंवा वितरण बदलले, तर धरणांच्या पाणलोट क्षेत्रात जमा होणाऱ्या पाण्यावर परिणाम होऊ शकतो. कमी काळात अतिवृष्टी झाली, तर मोठ्या प्रमाणात पाणी वाहून जाण्याची शक्यता असते. पावसात खंड पडला, तर जलसाठ्यांच्या पुनर्भरणावर परिणाम होऊ शकतो. वाढत्या तापमानामुळे बाष्पीभवनाचा वेगही वाढण्याची शक्यता असते.

मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या तलावांच्या पाणलोट क्षेत्रातील पर्जन्यमान, तापमान आणि बाष्पीभवनाचे दीर्घकालीन निरीक्षण अधिक महत्त्वाचे ठरते. मराठवाडा आणि विदर्भातील जलसाठ्यांसाठीही पाणी उपलब्धतेचे अंदाज, भूजल पुनर्भरण आणि सिंचनाचे नियोजन करताना बदलत्या हवामानाचा विचार करावा लागेल.

संशोधनानुसार १९६१-१९९० या कालखंडाच्या तुलनेत १९९१-२०२० या कालखंडात पश्चिम विदर्भ आणि मराठवाड्याचा हवामान वर्ग उष्ण स्वरूपाकडून अर्ध-शुष्क हवामानाकडे बदलल्याचे दिसते. दुसरीकडे कोकण आणि गोवा विभागात उष्ण मान्सून हवामान क्षेत्राचा विस्तार नोंदवला गेला आहे.

हे निष्कर्ष महाराष्ट्रातील सर्व भागांत पाणीटंचाई वाढल्याचे सिद्ध करत नाहीत. मात्र प्रादेशिक हवामानातील बदलांचा जलव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने अभ्यास करण्याची गरज ते स्पष्ट करतात.

हवामान क्षेत्राचे वर्गीकरण बदलणे आणि प्रत्यक्षात धरणसाठा घटणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. त्यामुळे महाराष्ट्रातील जलसाठ्यांवर नेमका किती परिणाम होईल, हे ठरवण्यासाठी स्थानिक पर्जन्यमान, तापमान, बाष्पीभवन आणि पाणलोट क्षेत्रांच्या स्वतंत्र आकडेवारीचे विश्लेषण आवश्यक आहे.

पाण्याचे नियोजन करताना फक्त ऐतिहासिक सरासरीवर अवलंबून न राहता बदलत्या हवामानाचे संभाव्य परिणामही विचारात घ्यावेत, ही गरज या संशोधनामुळे स्पष्ट होत आहे.