कोण जगणार, कोण मरणार हे ठरवणारी इस्रायलची एआय यंत्रणा; 'नाझा' माहितीपटातून धक्कादायक दावे

कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआयचा वापर आज शिक्षण, वैद्यकीय क्षेत्र, व्यवसाय, आयटी आणि संशोधन अशा अनेक क्षेत्रांत झपाट्याने वाढला आहे. माणसाचे आयुष्य सोपे करण्यासाठी तयार झालेले हे तंत्रज्ञान आता युद्धभूमीवर थेट कोणी जगायचे आणि कोणी मरायचे याचे निर्णय घेऊ लागल्याचा दावा एका नव्या माहितीपटातून करण्यात आला आहे. रणांगणावर आता केवळ बंदुका, क्षेपणास्त्रे, विमाने आणि सैनिकच लढत नाहीत, तर संगणकाचे अल्गोरिदम आणि एआय सैन्याला कोणाला मारायचे आणि कोणाला सोडायचे याचे आदेश देत असल्याचे यात म्हटले आहे.

नुकत्याच पार पडलेल्या व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात इस्रायल-गाझा युद्धावर आधारित 'नाझा' (NAZA Documentary) या माहितीपटाचा प्रीमियर झाला. या माहितीपटाच्या प्रदर्शनानंतर जगभरात, विशेषतः जागतिक पातळीवर संतापाची मोठी लाट उसळली आहे. तंत्रज्ञान माणसाच्या जगण्या-मरण्याचा निर्णय इतक्या निष्ठुरपणे कसा घेऊ शकते, असा गंभीर नैतिक आणि मानवाधिकारविषयक प्रश्न या निमित्ताने उपस्थित झाला आहे. युद्धादरम्यान लोकांना शोधून त्यांना लक्ष्य करून ठार मारण्यासाठी इस्रायली लष्कराने एआय तंत्रज्ञानाचा कसा वापर केला, याचे विदारक चित्रण या माहितीपटात मांडण्यात आले आहे.

'नाझा' या माहितीपटाच्या निर्मितीसाठी इस्रायली संरक्षण दल म्हणजेच आयडीएफ आणि गुप्तचर विभागातील २४ वेगवेगळ्या सूत्रांचा हवाला देण्यात आला आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव या सूत्रांची नावे गुप्त ठेवण्यात आली असली, तरी त्यांच्या सखोल मुलाखती आणि तपासातून इस्रायलच्या दोन अत्यंत शक्तिशाली आणि गुप्त एआय यंत्रणा जगासमोर आल्या आहेत. गाझा युद्धाच्या काळात या दोन्ही यंत्रणांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाल्याचा दावा माहितीपटात करण्यात आला आहे.

यातील पहिली यंत्रणा म्हणजे लॅव्हेंडर (Lavender). गाझामधील फोन डेटा, संदेश आणि लोकांच्या संशयास्पद हालचालींचे विश्लेषण करून 'दहशतवादी' आणि लष्करी लक्ष्यांची स्वयंचलित यादी तयार करण्याचे काम ही यंत्रणा करत असे. दुसरी यंत्रणा म्हणजे व्हेअर्स डॅडी? (Where's Daddy?). लॅव्हेंडरने निवडलेल्या संशयित व्यक्तींवर ही यंत्रणा चोवीस तास लक्ष ठेवत असे आणि ती व्यक्ती आपल्या घरी कुटुंबासोबत कधी पोहोचते, याचे रिअल-टाईम अलर्ट इस्रायली लष्करी ऑपरेटर्सना पाठवत असे.

माहितीपटात मुलाखत दिलेल्या एका माजी इस्रायली लष्करी अधिकाऱ्याने धक्कादायक माहिती उघड केली. युद्धाच्या सुरुवातीच्या काही महिन्यांतच लॅव्हेंडर यंत्रणेने तब्बल ३७,००० संभाव्य संशयितांची टार्गेट लिस्ट तयार केली होती. सात ऑक्टोबरच्या घटनेपूर्वी हमासच्या कार्यकर्त्यांचे फोन, त्यांचे संभाषण आणि दैनंदिन हालचालींच्या डेटावर या एआयला प्रशिक्षित करण्यात आले होते. त्यानंतर संपूर्ण गाझा परिसरातील फोन डेटा स्कॅन करून एआयने स्वतःच ही यादी तयार केली.

माहितीपटातील दाव्यानुसार, या एआय यंत्रणेने निवडलेल्या लक्ष्यांना अंतिम मंजुरी देण्यापूर्वी इस्रायली लष्करी ऑपरेटर मानवी पातळीवर तपासणी करत असल्याचे सांगण्यात आले. मात्र प्रत्यक्षात प्रत्येक लक्ष्याची तपासणी करण्यासाठी ऑपरेटरला अवघे वीस सेकंद दिले जात होते. इतक्या कमी वेळात एआयचा निर्णय बरोबर आहे की नाही, हे ठरवणे अशक्य असल्याने ऑपरेटर डोळे झाकून एआयच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करत होते. यामुळे अनेक निष्पाप नागरिक, महिला आणि लहान मुले एआयच्या चुकीच्या विश्लेषणामुळे मारली गेल्याचा आरोप या माहितीपटातून करण्यात आला आहे.

या धक्कादायक माहितीपटानंतर इस्रायली संरक्षण दलाने हे सर्व दावे पूर्णपणे फेटाळून लावले आहेत. एका वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्याने माहितीपटात दाखवण्यात आलेली माहिती अतिरंजित असून लष्कराची चुकीची प्रतिमा निर्माण करणारी असल्याचे सांगितले. मात्र आधुनिक युद्धात एआय आणि प्रगत संगणकीय तंत्रज्ञानाचा वापर त्यांनी पूर्णपणे नाकारलेला नाही. कोणत्याही हवाई हल्ल्याला किंवा कारवाईला अंतिम मंजुरी देण्यापूर्वी लष्करी अधिकारी प्रत्यक्ष परिस्थिती, आजूबाजूला असणारे सामान्य नागरिक, जीवितहानीची शक्यता आणि लष्करी उद्दिष्टे या सर्व बाबींची काटेकोरपणे शहानिशा करतात, असा दावा इस्रायली लष्कराकडून करण्यात आला आहे.