इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे हृदयाला धोका? अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या अहवालातील दावा

वजन कमी करण्यासाठी अनेक जण आज इंटरमिटंट फास्टिंगचा रस्ता धरतात. गेल्या काही वर्षांत हा आहार प्रकार चांगलाच लोकप्रिय झाला आहे. पण हृदयाच्या आरोग्याच्या दृष्टीने तो फायद्याचा नाही, असे वेगवेगळ्या अभ्यासांतून दिसले आहे, असे या माहितीत म्हटले आहे. त्यामुळे फास्टिंगमुळे हृदय आणि रक्तवाहिन्यांचे आजार का होऊ शकतात, हा प्रश्न पुढे आला आहे.

इंटरमिटंट फास्टिंग म्हणजे १६:८, ५:२ किंवा वेळेची मर्यादा घालून खाणे अशा पद्धती वापरून शरीराचे जास्तीचे वजन कमी करण्याचा प्रयत्न. फिट राहावे असे प्रत्येकालाच वाटते आणि त्यासाठी लोक व्यायाम आणि वेगवेगळ्या आहार योजना पाळतात. त्यापैकीच ही एक योजना आहे.

अमेरिकन हार्ट असोसिएशनमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार, २०,००० पेक्षा जास्त प्रौढांच्या रोजच्या दिनक्रमात इंटरमिटंट फास्टिंग घेण्यात आले. त्या काळात १६ तास उपवास आणि ८ तास खाणे असा दिनक्रम पाळला गेला. त्यात सुमारे ९१ टक्के लोकांमध्ये हृदयाशी संबंधित आजार दिसू लागले, असे या अहवालात नमूद आहे.

फास्टिंग करताना शरीरात नेमके काय घडते, याबद्दल ब्रिटिश हार्ट फाउंडेशनने माहिती दिली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार हृदय हा शरीरातला अतिशय संवेदनशील अवयव आहे. आहारातल्या बदलासारखा जीवनशैलीतला कुठलाही बदल हृदयाचे कार्य, रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉलची पातळी यांवर वाईट परिणाम करू शकतो. फास्टिंगमध्ये संपूर्ण आहार योजनाच बदलते आणि माणूस एका वेळी कित्येक तास उपाशी राहतो. त्याचा परिणाम रक्तातील साखरेची पातळी, स्ट्रेस हार्मोन्स आणि चरबीच्या चयापचयावर होऊ शकतो आणि त्यातून निरनिराळ्या शारीरिक अडचणी उभ्या राहू शकतात, असे फाउंडेशनने सांगितले आहे.

याची उदाहरणे म्हणून तीन गोष्टी दिल्या आहेत. मधुमेहाचा रुग्ण फास्टिंग करत असेल तर त्याच्या रक्तातील साखर अचानक खाली जाऊ शकते. कॉर्टिसोल या स्ट्रेस हार्मोनची पातळी वाढू शकते आणि त्यामुळे उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढतो. खाण्याच्या पद्धतीत बदल झाल्यामुळे कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइडची पातळीही बदलू शकते. या तिन्ही अडचणी हृदयरोगाशी जोडलेल्या असू शकतात, असे यात म्हटले आहे.

या माहितीनुसार इंटरमिटंट फास्टिंग ही प्रत्येकासाठीची वजन कमी करण्याची योजना नाही. हृदयविकाराचा झटका किंवा पक्षाघातासारखे हृदयाशी संबंधित आजार असलेले रुग्ण, हृदयाची औषधे घेणारे रुग्ण, मधुमेहाचे रुग्ण, उच्च रक्तदाबाचे रुग्ण आणि खाण्याचे विकार असलेले लोक यांनी फास्टिंग करू नये, असे यात म्हटले आहे. यातील कुठलीही आरोग्य समस्या असल्यास ६० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांनाही फास्टिंगचा सल्ला दिला जात नाही.

एनसीबीआयच्या नमूद माहितीनुसार, फास्टिंगऐवजी संतुलित आणि आरोग्यदायी आहार घेणे जास्त चांगले ठरू शकते. त्यात २ ते ३ लिटर पाणी, भाज्या, फळे, संपूर्ण धान्य, सुका मेवा आणि प्रथिनेयुक्त पदार्थ यांचा समावेश असावा. रोज व्यायाम करणे गरजेचे आहे, कारण तो ऊर्जा आणि चयापचय टिकवायला मदत करतो. तसेच पुरेशी झोप तितकीच महत्त्वाची आहे, कारण झोप कमी पडली तर भूक नियंत्रित करणाऱ्या हार्मोन्सवर परिणाम होऊ शकतो. उपवासात तीव्र अशक्तपणा, चक्कर, डोकेदुखी, हृदयाची धडधड किंवा इतर असामान्य लक्षणे जाणवली तर ती गंभीर समस्या असू शकते, आणि तसे झाल्यास लगेच डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, असेही यात म्हटले आहे.

कुठलीही नवीन आहार योजना सुरू करण्यापूर्वी आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा, असे या माहितीत सांगितले आहे. तज्ज्ञ व्यक्तीच्या आरोग्याची स्थिती पाहून त्याला साजेशी आहार योजना सुचवू शकतात, असेही त्यात म्हटले आहे.