घाटंजीत चहा टपऱ्यांवर प्लास्टिक कोटेड कप, बंदी असूनही कारवाई दिसत नाही

यवतमाळ जिल्ह्यातील घाटंजी शहरात काही चहा टपऱ्या, हॉटेल्स आणि खाद्यपदार्थ विक्री केंद्रांमध्ये प्लास्टिकचे, तसेच प्लास्टिक-कोटेड किंवा लॅमिनेटेड डिस्पोजेबल कप वापरले जात असल्याचे चित्र दिसत आहे. पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने प्लास्टिक आणि एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिक वस्तूंवर वेगवेगळे निर्बंध घातले आहेत. तरीही शहरात नियमांची अंमलबजावणी होताना दिसत नाही, त्यामुळे प्रशासनाच्या कामावर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे.

नियम नेमके काय सांगतात, ते पाहू. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यावरण व हवामान बदल विभागाने १५ जुलै २०२२ रोजी एक अधिसूचना काढली. त्यात महाराष्ट्र प्लास्टिक व थर्मोकोल उत्पादने अधिसूचना, २०१८ मध्ये सुधारणा करण्यात आली. या सुधारणेनुसार प्लास्टिक कोटेड आणि लॅमिनेटेड डिस्पोजेबल डिश, कप, प्लेट, ग्लास, फोर्क, बाऊल, कंटेनर अशा सिंगल यूज वस्तूंवर बंदी आहे.

केंद्राच्या प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियमांमध्येही हीच दिशा आहे. त्यानुसार १ जुलै २०२२ पासून विशिष्ट एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिक वस्तूंच्या यादीत प्लास्टिकचे कप आणि ग्लास यांचा समावेश झाला आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने व्यापारी, दुकानदार, स्ट्रीट व्हेंडर्स, हॉटेल्स आणि इतर व्यावसायिक आस्थापनांना अशा वस्तूंचे उत्पादन, साठवणूक, वितरण, विक्री आणि वापर थांबवण्याचे निर्देश दिले आहेत. नियम मोडल्यास दंड आणि कारवाईची तरतूद आहे.

कारवाईचा अधिकार कुणाकडे आहे, हेही या माहितीत स्पष्ट आहे. विक्रेता, दुकानदार आणि वापरकर्ता यांच्यावर दंडात्मक कारवाई करण्याचा अधिकार स्थानिक स्वराज्य संस्थेला आहे. शहरातील व्यावसायिक ठिकाणी प्रतिबंधित प्लास्टिक कप वापरले जात असतील, तर त्यांची तपासणी करण्याची जबाबदारीही स्थानिक स्वराज्य संस्थेचीच आहे. म्हणूनच घाटंजी नगर परिषदेने आतापर्यंत शहरात किती तपासण्या केल्या, किती दुकानदारांवर कारवाई केली आणि किती दंड वसूल केला, याची माहिती द्यावी, अशी नागरिकांची मागणी आहे.

नागरिकांचे म्हणणे आहे की, फक्त जनजागृती पुरेशी नाही, प्रत्यक्ष कारवाई व्हायला हवी. शहर स्वच्छ ठेवण्यासाठी नागरिकांना प्लास्टिक टाळण्याचे आवाहन केले जाते. पण नियम मोडणाऱ्या व्यावसायिकांची नियमित तपासणी आणि त्यांच्यावर दंडात्मक कारवाई झाली नाही, तर अशा आवाहनांचा परिणाम कितपत होणार, असा सवाल नागरिक विचारत आहेत.

मोरेश्वर वातीले यांनी याबाबत माहिती दिली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार शासनाने प्लास्टिकबंदीचे नियम स्पष्ट केले आहेत. तरीही घाटंजी शहरात आजही चहा आणि इतर गरम पदार्थांसाठी प्लास्टिक किंवा प्लास्टिक कोटेड कप वापरले जात असतील, तर ही प्रशासनाच्या तपासणी यंत्रणेसाठी गंभीर बाब आहे. नगर परिषदेने केवळ जनजागृती न करता नियमित तपासणी करावी आणि नियम मोडणाऱ्यांवर नियमानुसार दंडात्मक कारवाई करावी, असे ते म्हणाले.