एल निनोच्या तडाख्याने सहा महिन्यांत साडेचार लाख मृत्यूंची भीती, भारतालाही मोठा धोका

जगभरातील हवामान शास्त्रज्ञांनी एक मोठा इशारा दिला आहे. पॅसिफिक महासागरात सध्या एक अत्यंत तीव्र एल निनो तयार होत असून त्याचा परिणाम म्हणून पुढच्या सहा महिन्यांत लाखो लोकांचा जीव जाऊ शकतो, असं शिकागो विद्यापीठाच्या क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबने केलेल्या एका सविस्तर अभ्यासात म्हटलं आहे. या अभ्यासानुसार सप्टेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या सहा महिन्यांच्या काळात जगभरात तीव्र उष्णतेच्या लाटेमुळे तब्बल ४,५०,००० म्हणजेच ४.५ लाखांहून जास्त अतिरिक्त मृत्यू होण्याची शक्यता आहे.

एल निनो ही एक नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे, जी मध्य आणि पूर्व पॅसिफिक महासागरातील पाण्याचं तापमान नेहमीपेक्षा जास्त वाढल्यामुळे तयार होते. यामुळे जगभरातल्या वाऱ्यांचा वेग, पावसाचं प्रमाण आणि एकूणच हवामानाचं चक्र पूर्णपणे बदलून जातं. शास्त्रज्ञांच्या मते यंदा तयार होणारा एल निनो आधीच्या तुलनेत खूपच धोकादायक आहे. समुद्राचं तापमान आधीच सगळे जुने रेकॉर्ड मोडून गेलं आहे आणि आधीच वाढलेल्या जागतिक तापमानवाढीमुळे परिस्थिती आणखी बिघडण्याची शक्यता आहे.

क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबचे सहसंस्थापक मायकल ग्रीनस्टोन यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या अभ्यासात जगभरातल्या तब्बल २४,३७८ वेगवेगळ्या भागांतील तापमान आणि उष्णतेमुळे होणारे मृत्यू यांचा संबंध तपासण्यात आला. या अभ्यासानुसार आशिया आणि आफ्रिका खंडातल्या देशांना याचा सर्वाधिक फटका बसणार आहे. आफ्रिकेतील साहेल भागात सुमारे ६६,८०० अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात, त्यापैकी एकट्या नायजेरियात ३१,४०० आणि सुदानमध्ये १७,६०० जणांचा मृत्यू होण्याची भीती अभ्यासात व्यक्त करण्यात आली आहे.

भारतासाठीही हा अहवाल चिंता वाढवणारा आहे. अभ्यासानुसार भारतात केवळ उष्णतेच्या लाटेमुळे आणि अचानक वाढलेल्या तापमानामुळे सुमारे १५,८०० अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात. यातला मोठा वाटा डिसेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या हिवाळ्याच्या महिन्यांत असण्याची शक्यता आहे, कारण त्या काळात अनपेक्षितपणे वाढलेल्या उष्णतेचा फटका लोकांना जास्त बसू शकतो. भारताच्या शेजारच्या आणि आग्नेय आशियातल्या देशांतही मोठं नुकसान होण्याची भीती आहे. इंडोनेशियात एकट्याला १९,३०० मृत्यूंचा अंदाज आहे, तर फिलीपिन्स, व्हिएतनाम, थायलंड आणि कंबोडिया या देशांमध्ये मिळून १९,४०० हून जास्त मृत्यू होऊ शकतात. याशिवाय ब्राझीलमध्ये १३,३०० आणि अमेरिकेत सुमारे ३,५०० जणांचा मृत्यू होण्याची शक्यता अभ्यासात नोंदवण्यात आली आहे.

शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केलं आहे की हा ४.५ लाखांचा आकडा फक्त थेट उष्णतेच्या लाटांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंचा आहे. यात एल निनोमुळे येणारा दुष्काळ, अवकाळी पाऊस, पूर आणि जंगलांना लागणारे वणवे यामुळे होणाऱ्या संभाव्य जीवितहानी आणि आर्थिक नुकसानाचा समावेश नाही. एल निनोमुळे काही भागांत भीषण दुष्काळ पडून शेतीचं मोठं नुकसान होईल, तर काही भागांत मुसळधार पावसाने आणि पुरामुळे लोक बेघर होतील. याचा थेट परिणाम अन्नसुरक्षा, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि देशोदेशीच्या आरोग्य यंत्रणांवर पडेल, असं अभ्यासात म्हटलं आहे.

मात्र हवामान तज्ज्ञांच्या मते हा आकडा अंतिम किंवा टाळता न येणारा नाही, तो एक संभाव्य धोक्याचा आणि आधीच दिलेला इशारा आहे. वेळीच पावलं उचलली तर मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी टाळता येऊ शकते. त्यासाठी स्थानिक प्रशासनाने सुधारित उष्णता इशारा यंत्रणा सुरू करणं, शहरांमध्ये पुरेशी थंड हवेची केंद्रं उभारणं, रुग्णालयांमध्ये आपत्कालीन वैद्यकीय सुविधा सज्ज ठेवणं आणि कडक उन्हात बाहेर काम करणाऱ्या कामगारांच्या सुरक्षेसाठी नियम लागू करणं गरजेचं असल्याचं अभ्यासात नमूद करण्यात आलं आहे.