दिवाळीआधी महागाईचा फटका: ऑगस्टमध्ये किरकोळ महागाई ४.८२% वर, RBI चा अंदाज ५.९%

सणासुदीचा हंगाम सुरू झाला आणि त्याच बरोबर महागाईनेही हळूहळू डोके वर काढले आहे. जागतिक परिस्थितीचाही त्यावर परिणाम झाला आहे. गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीला साखर आणि कांद्याचे भाव चढले होते. ते आटोक्यात आणण्यासाठी सरकारने बरेच प्रयत्न केले, पण महागाई काही थांबायचे नाव घेत नाही. दसरा आणि दिवाळी जवळ येत आहे, तसतसे बाजारातील वस्तूंचे दर वाढत आहेत. पेट्रोलपासून कांद्यापर्यंत, सोन्यापासून स्मार्टफोनपर्यंत आणि खाण्यापिण्याच्या वस्तूंचेही दर वाढले आहेत. त्यामुळे सामान्य माणसाने सण कसा साजरा करायचा, असा प्रश्न उभा राहिला आहे.

दिवाळी ८ नोव्हेंबरला आहे आणि बाजारपेठांत तयारी सुरू झाली आहे. पण यंदा खरेदीची यादी करताना लोकांना बराच विचार करावा लागणार आहे, कारण गेल्या वर्षीपेक्षा बहुतेक वस्तू महाग झाल्या आहेत. सरकारी आकडेवारीनुसार गेल्या दिवाळीच्या सुमारास किरकोळ महागाई सुमारे २% होती. ऑगस्ट २०२६ मध्ये ती ४.८२% वर गेली आहे. रिझर्व्ह बँकेच्या अंदाजानुसार ऑक्टोबर ते डिसेंबर या सणासुदीच्या काळात महागाई ५.९% पर्यंत जाऊ शकते.

याची तीन मुख्य कारणे सांगितली जात आहेत: पश्चिम आशियातील युद्धाची परिस्थिती, मान्सूनची कमतरता आणि महागलेला डॉलर.

पहिले कारण तेलाचे. या वर्षी फेब्रुवारीच्या अखेरीस पश्चिम आशियात युद्ध सुरू झाले आणि त्याचा परिणाम होर्मुझच्या समुद्रावर झाला. जगातील कच्च्या तेलाचा मोठा हिस्सा याच मार्गाने येतो. युद्धापूर्वी सुमारे ७२ डॉलर प्रति बॅरल दराने विकले जाणारे कच्चे तेल एप्रिलमध्ये १४१ डॉलरवर गेले. ते अजूनही ९६ ते ९८ डॉलरच्या आसपास आहे.

भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या गरजेपैकी ८५% पेक्षा जास्त तेल परदेशातून आणतो, म्हणून त्याचा थेट फटका अर्थव्यवस्थेला बसला. मे महिन्यात पेट्रोल आणि डिझेलचे दर चार वेळा वाढवले गेले, एकूण अंदाजे ७.५० रुपये प्रति लिटर. दिल्लीत आता पेट्रोल १०२.१२ रुपये आणि डिझेल ९५.२० रुपये प्रति लिटर आहे. डिझेल महाग झाले की वाहतुकीचा खर्च वाढतो आणि ट्रकचे भाडे वाढले की भाजीपाल्यापासून कपड्यांपर्यंत सगळ्या वस्तूंच्या किमतींवर परिणाम होतो. मिठाईची दुकाने आणि हॉटेलांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या १९ किलोच्या व्यावसायिक एलपीजी सिलेंडरचा भाव दिल्लीत २,७४७.५० रुपये झाला आहे. त्यामुळे यावेळी मिठाई आणि स्नॅक्सचे भावही वाढू शकतात.

घाऊक महागाईची आकडेवारी हा दबाव आणखी स्पष्ट करते. ऑगस्टमध्ये घाऊक महागाई ९.९२ टक्के होती आणि इंधन व वीज क्षेत्रात जवळपास २३ टक्क्यांची वाढ दिसली. तज्ज्ञांच्या म्हणण्यानुसार घाऊक बाजारातील ही महागाई हळूहळू दुकानांपर्यंत पोहोचते, म्हणजे येत्या काही आठवड्यांत तिचा परिणाम अधिक स्पष्ट दिसू शकतो.

दुसरे कारण कमकुवत मान्सून. यावर्षी एल निनोमुळे पाऊस कमी पडला. हवामान विभागाच्या आकडेवारीनुसार २९ सप्टेंबरपर्यंत देशात सरासरीपेक्षा सुमारे १२ टक्के कमी पाऊस झाला. दक्षिण भारतात ही तूट सुमारे २४ टक्के होती. कर्नाटकात सुमारे ३० टक्के, बिहारमध्ये ३२ टक्के आणि पंजाबमध्ये ४१ टक्के कमी पाऊस पडला. दुष्काळाचा सर्वाधिक फटका कर्नाटक आणि महाराष्ट्राला बसला आहे. कर्नाटक सरकारने १७७ तालुके आणि महाराष्ट्र सरकारने २६५ तालुके दुष्काळग्रस्त जाहीर केले आहेत. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत भाताची पेरणी सुमारे ४ टक्क्यांनी कमी झाली आहे आणि सरकारने २०२६-२७ साठीचे धान्य उत्पादनाचे लक्ष्यही कमी केले आहे.

कृषी मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या मते मात्र एकूण पेरणीत फक्त १ टक्का घट झाली आहे आणि उत्पन्नात मोठी घट अपेक्षित नाही. शेतकऱ्यांना दिलासा एवढाच की जगभर खतांचे भाव वाढत असूनही भारतात DAP आणि युरियाची पोती अजून त्याच दरात मिळत आहेत, कारण सरकार अनुदान वाढवून हा भार उचलत आहे. पण महाग डिझेल आणि कोरडवाहू भागात पंपाने सिंचनाचा वाढलेला खर्च शेतकऱ्यांच्या खिशाला झळ देत आहे. पीक कमी आले तर दिवाळीनंतर अन्नधान्याच्या किमतींवर परिणाम होऊ शकतो, अशी तज्ज्ञांना भीती आहे.

तिसरे कारण डॉलरचे. या वर्षाच्या सुरुवातीला एक डॉलर सुमारे ९० रुपयांना होता, तो आता सुमारे ९६ रुपयांवर गेला आहे. रुपया कमजोर झाल्याने परदेशातून येणारे सगळे सामान महाग होत आहे, मग ते कच्चे तेल असो, खाद्यतेल असो, सोने असो किंवा फोन आणि टीव्हीचे सुटे भाग असोत.

स्वयंपाकघरावर काय परिणाम झाला, तेही पाहूया. सरकारी आकडेवारीनुसार ऑगस्टमध्ये अन्नधान्य महागाई ५.९५ टक्के होती. कांदा ही सर्वात मोठी चिंता असून त्याचे भाव गेल्या वर्षीच्या तुलनेत जवळपास ४८ टक्क्यांनी वाढले आहेत. क्रिसील या रेटिंग एजन्सीनुसार गेल्या वर्षी सुमारे २८ रुपये प्रति किलो असलेला कांदा ऑगस्टमध्ये सुमारे ४० रुपये प्रति किलो होता. साखर जवळपास २४ टक्क्यांनी महाग झाली आहे आणि गूळ, मनुका व खाद्यतेलाचे दरही वाढले आहेत. त्याचा थेट परिणाम दिवाळीच्या मिठाईवर होऊ शकतो.

पण या चित्राला दुसरी बाजूही आहे. टोमॅटो गेल्या वर्षीपेक्षा सुमारे ३१ टक्के आणि बटाटे सुमारे १३ टक्के स्वस्त झाले आहेत. त्यामुळे क्रिसीलच्या म्हणण्यानुसार घरगुती शाकाहारी थाळी केवळ १ टक्क्याने महाग होऊन २९.५ रुपयांची झाली आहे, तर मांसाहारी थाळी सुमारे ५ टक्क्यांनी महाग होऊन ५७.५ रुपयांची झाली आहे.